روش تحقیق در علوم انسانی (دکتر محمد رضا حافظ نیا )
ساعت ٢:٥٥ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٧ فروردین ۱۳٩۱  کلمات کلیدی: روش تحقیق ، حافظ نیا ، علوم انسانی ، استاد حسین پور

فهرست مطالب

  • فصل اول: کلیات
  • فصل دوم: انواع تحقیقات علمی
  • فصل سوم: انتخاب، تعریف و بیان مسأله تحقیق
  • فصل چهارم: تدوین فرضیه
  • فصل پنجم: نمونه گیری
  • فصل ششم: ابزار سنجش و گردآوری اطلاعات
  • فصل هفتم: روشهای گردآوری اطلاعات
  • فصل هشتم: کدگذاری، استخراج و طبقه بندی داده ها
  • فصل نهم: تجزیه و تحلیل داده ها و استنتاج
  • فصل دهم: تنظیم و تدوین گزارش تحقیق
  • فصل یازدهم: تهیه و تنظیم طرح تحقیق
  • فصل دوازدهم: تهیه و تنظیم مقاله علمی

  • فصل اول: کلیات
  • شناخت

فلاسفه و دانشمندان برای آگاهی از حقایق واقعیتهای جهان هستی وکشف حقیقت پدیده ها را به منابع و مبانی مختلفی متوسل شده اند.

این منابع عبارتند از :  -عقل –تجربه -قلب و دل –وحی - .....

  • دیدگاههای شناختی

فلاسفه دیدگاههای شناختی را روش شناخت و آگاهی نسبت به اشیا و پدیده ها تلقی میکنند.

  • انواع دیدگاههای شناختی

الف-دیدگاه تجربه گرایی و پوزیتیوسم

ب-دیدگاه عقل گرایی

ج-دیدگاه استنباطی

د-دیدگاه ساختاری

ه-دیدگاه هرمنوتیک

  • دیدگاه تجربه گرایی و پوزیتویسم

بانی این طرز فکر فرانسیس بیکن است. این مکتب وسیله شناخت را حواس انسان میداند و معتقد است شناختی اعتبار دارد که به وسیله یکی از حواس قابل درک باشد.

  • دیدگاه عقل گرایی

این دیدگاه اعتقاد دارد که حواس انسان هیچگاه کلیت و ضرورت اصول و مفاهیم را در نمی یابد و لذا منشا دیگری به نام عقل ضرورت دارد.

در این دیدگاه رابطه منطقی بین کبری و صغری و نتیجه بر قرار می گردد.

  • دیدگاه ساختاری

این دیدگاه شامل دو رویکرد است :  الف-نظریه لاکاتوش درباره برنامه های پژوهشی  ب-نظریه توماس کوهن درباره پارادیم ها و انقلاب های علمی

برنامه پژوهشی لاکاتوش ساختاری است که برای پژوهشهای بعدی به نحوی که ایجابی و سلبی رهنمونهایی را فراهم می سازد.

رهنمون سلبی یک برنامه این شرط را شامل میشود که مفروضات اساس برنامه نباید ترک یا جرح و تعدیل شود.

رهنمون ایجابی ,رهنونهای تقریبی ای را شامل میشود که چگونگی امکان تحول و توسعی برنامه پژوهشی را بیان می کند.

       نظریه توماس کوهن

نظریه توماس کوهن بر جنبه انقلابی پیشرفتهای علمی تاکید دارد. به طوری که انقلاب متضمن طرد و رد یک ساختار نظری و جایگزینی آن با ساختار نا سازگار دیگر است.

  • دیدگاه هرمنوتیک

در روش هرمنوتیکی با تفسیر و تاویل متن معنی و مفهوم نهفته در آن کشف و راز و رمز آن بازگشایی میشود.

  • تحقیق علمی چیست؟

تحقیق علمی عبارت است از تلاش کاوشگرانه ای که با آداب خاصی به طور نظام یافته با هدف کشف مجهولی به منظور گسترش قلمرو معرفتی نوع بشر انجام شده و شناخت حاصل از آن مصادیق خارجی داشته باشد .

این تحقیقات دارای مشخصات زیر است:

-برخوردار بودن از آداب و تشریفات خاص

-توسعه قلمرو معرفت

-شناخت حاصل از نتیجه و تحقیق در بیرون ذهن

  • فلسفه تحقیق علمی

نیاز بشر به تحقیقات علمی را میتوان به شرح زیر بیان کرد:

-نیاز فطری انسان

-پاسخگویی به نیازهای حیاتی

هدف اولیه پژوهش علمی عبارت است از:

الف-بررسی و ارزیابی نظریه ها

ب-ارایه نظریه جدید

ج-حل مشکل

  • هدف از آموزش روش تحقیق علمی
  1. -فراگیری روش وصول به حقایق و کشف مجهولات
  2. -کسب مهارت لازم برای اجرای پروژه های تحقیقاتی
  3. -کسب مهارت لازم برای تهیه پایان نامه های تحصیلی
  • ویژگیها و قواعد تحقیق علمی
  1. توسعه ای بودن.
  2. قابلیت بررسی داشتن
  3. نظم داشتن
  4. تخصص طلبی
  5. قابلیت تعمیم
  6. دقت طلبی
  7. واقعی بودن
  8. قاعده تجاهل
  9. صبر طلبی
  10. جرات طلبی
  11. نیاز به مدیریت واحد
  12. رعایت اصل بی طرفی
  13. اجتهادی بودن تحقیق
  • پیش نیازهای تحقیق علمی

-وجود فرهنگ تحقیق:یعنی فرهنگ جامه در سطحی باشد که به کارهای تحقیقاتی بها بدهد.

-محقق:داشتن نیروی محقق ماهر و مطلع از فنون

-بودجه:تخصیص منابع مالی لازم

-سازمان لازم:یعنی پشتیبانی موسسات تحقیقاتی

-ابزار تحقیقاتی:تحقیق علمی بدون ابزار لازم امکان پذیر نیست.

-فراغت لازم برای محقق:اعم از زمانی و فکری مثل مسکن و وسیله نقلیه و...

-ضوابط و مقررات مالی و اجرایی

  • رابطه تحقیق علمی با آمار

به دلیل این که دانش و مهارتهای آمار در مراحل گوناگون تحقیق علمی کاربرد دارد به منظور روشنتر شدن موقعیتها و مراحل کاربرد آن در تحقیق در قسمت بعدی به بیان مشروح آن می پردازیم.

  • مرحله اول نمونه گیری

به این دلیل که امکان مطالعه تمام افراد جامعه در خصوص پدیده مورد نظر امکان ندارد بنابراین محقق باید قلمرو تحقیق خود را در باره افراد جامعه محدود کند و به جای تمام افراد , تعدادی را که معرف کل جامعه است را انتخاب کند.

  • مرحله دوم:گردآوری و طبقه بندی اطلاعات

در این مرحله نیز به آمار احتیاج داریم چون محقق با حجم انبوهی از اطلاعات رو به  رو است. و باید از جدول های توزیع فراوانی استفاده کند.

  • مرحله سوم :تجزیه و تحلیل اطلاعات

محقق برای شناسایی ویژگیهای پدیده مورد مطالعه از شاخص های گرایش به مرکز مثل میانگین ,میانه,مد و... و شاخص های پراکندگی مانند انحراف معیار و واریانس و ... استفاده نماید.

  • مرحله چهارم : تبیین و نمایش تحقیق

در این مرحله محقق برای تبیین نمایش ساده تر نتایج تحقیق از روشهای گرافیکی مثل منحنی های چند ضلعی, تجمعی , ستونی افقی ,ستونی عمودی,ستونی دو طرفه ستونی ترکیبی و نمودارهای شعای یا قطاعی استفاده میکند.

  • مرحله چهارم : تبیین و نمایش تحقیق

در این مرحله محقق برای تبیین نمایش ساده تر نتایج تحقیق از روشهای گرافیکی مثل منحنی های چند ضلعی, تجمعی , ستونی افقی ,ستونی عمودی,ستونی دو طرفه ستونی ترکیبی و نمودارهای شعای یا قطاعی استفاده میکند.

  • جایگاه رایانه در تحقیقات علمی

این وسیله کار تحقیقات را ساده کرده , صرفه جویی زیادی را در امر نیروی انسانی ,هزینه ها و زمان داشته است.مراحل استفاده از این وسیله در تحقیق علمی عبارت است از:

-مطالعه سوابق و ادبیات موضوع تحقیق

-طبقه بندی داده ها

-تجزیه و تحلیل داده ها

-تنظیم و نگارش گزارش تحقیق

  • مفاهیم کلیدی

در تحقیقات علمی مفاهیمی وجود دارد که محقق باید با آنها آشنا باشد.در قسمتهای بعدی یه بیان تعدادی از این مفاهیم می پردازیم از جمله مفهوم علم,علوم انسانی,نظریه,قانون علمی,استدلال ,انواع متغیر و ...

  • علم

در لغت به معنی یقین, معرفت و دانش است.و در مفهوم کلی خود بر هر نوع آگاهی نسبت به اشیا ,پدیده ها,روابط و ... اطلاق میشود. علم بشر را مجموعه آگاهیها , دانشها , و معلوماتی دانست که تا کنون نسبت به دنیای ماده و عالم معنا پیدا کرده است.

علم در مفهوم خاص خود آن بخش از دانستنیها و آگاهیهای نوع بشر است که به روشهای تجربی قابل اثبات و تایید باشد.

  • تقسیم بندی علوم از دیدگاه فلاسفه

ارسطو علم را به سه بخش تقسیم کرد:علوم نظری , علوم عملی  و علوم ابداعی.

اگوست کنت معلومات بشر را به شش طبقه تقسیم کرد که عبارت است از :ریاضیات,هیات ,فیزیک,شیمی,زیست شناسی ,جامعه شناسی.

هربرت اسپنسر علوم بشری را به سه گروه تقسیم کرد:

علوم انتزاعی ,علوم انتزاعی و نیمه انتزاعی ,علوم عینی و  ...

  • علوم انسانی

حیطه شناختی علوم انسانی شامل معلوماتی است که به خصلتها , ویژگیها ,فعالیتها ,و رفتارهای نوع انسان مربوط میشود. علوم انسانی را در یک طبقه بندی کلی به دو گروه تقسیم کرد:

-گروه اول شامل معلوماتی است که منشا تشکیل آنها را عقل و فکر و احساس انسان تشکیل میدهد.

-گروه دوم شامل معلوماتی است که منشا تشکیل آنها را رفتار انسان تشکیل می دهد.

  • نظریه

ساموئلسون در تعریف نظریه میگوید: ((یک نظریه مجموعه ای از بدیهیات , قوانین و فرضیه هایی است که چیزی را درباره واقعیت قابل مشاهده تبیین می نماید.))  نظریه جنبه تبیینی دارد و بنیاد هر فعالیت علمی را تشکیل میدهد.نظریه ها به طور کلی به دو گروه تقسیم میشوند:

الف-نظریه های تبیینی : این نظریه بنیاد علم هستند. در واقع ,آنها مدعی اند که حقایق و واقعیت ها را تبیین کرده و توضیح میدهند.این نظریه ها در صورتی که  پس از آزمایشهای مکرر به طور قطعی تایید شوند به حقایق علمی تبدیل میشوند.

ب- نظریه های تجویزی و توصیه ای: این نظریه ها مدعی بهبود بخشی به زندگی فردی و اجتماعی بشرند

نظریه دارای ویژگی های زیر است :

-مبین ماهیت پدیده یا روابط غلت و معلولی بین پدیده ها و متغیرهاست.

-از ترکیب مفاهیم , قضایا و قوانین ویژه خود که به صورت نظام یافته درباره یک واقعیت به وجود می آید حاصل آمده است .

-قدرت پیش بینی و آینده نگری  دارد.

-مفاهیم و قضایای نظری از مصادیق بیرونی برخوردارند .

-چهارچوب مفهومی مناسبی را برای انجام دادن تحقیقات ارایه میدهد.

  • قانون علمی

قوانین علمی اصول کلی هستند که از رابطه حتمی ,قیعی و دایمی بین متغیرها خبر میدهند.یک قانون علمی بیانگر رابطه ای کلی و عمومی بین حقایق و وقایع و پدیده ها است که از طریق مشاهده حقایق یا فرایندهای منطقی به دست می آید.

قانون علمی باید  دارای مشخصات زیرباشد:

-کلی بوده و بر تمام مصادیق خود تطبیق کند.

-دقیق , روشن , مشخص بیان شود.

در همه زمانها و مکانها قابل اثبات باشد.

با آزمایشهای متعدد نتیجه واحد و یکسان بدهد

-رابطه علت و معلولی بین دو متغیر را بیان کند.

-بر اساس اطلاعات صحیح پایه گذاری شده باشد.

  •  
  • تعریف استدلال و انواع آن

استدلال را تمسک فکر به معلومات به منظور کشف مجهولات تعریف کرده اند.استدلال به سه نوع تقسیم میشود: قیاس ، استقرا و تمثیل.

   استدلال قیاسی:در این استدلال فکر از طریق معلومات کلی , مجهولات جزیی را کشف میکند.

   استدلال استقرایی : در این روش فکر با استفاده از معلومات جزیی و برقراری ارتباط بین آنها حکم کلی را استنتاج مینماید.که به دو دسته کلی استقرا تام و استقرا ناقص تقسیم میشود.

   تمثیل : عبارتست از استفاده از مشابهت یک معلوم برای کشف مجهول

  • فرایند تحقیق علمی و استدلال قیاسی و استقرایی
  • متغیر و انواع آن

متغیر به ویژگی یا صفت یا عاملی اطلاق میشود که بین افراد جامعه مشترک بوده و میتواند مقادی کمی و ارزشها متفاوتی داشته باشد.متغیرها انواع گوناگونی دارند و بر اساس مبانی مختلفی طبقه بندی می شوند:

الف)متغیر بر اساس ارزش

ب )متغیر بر اساس رابطه

ج ) متغیر بر اساس نقش

د ) متغیر های دو یا چند ارزشی

ه )متغیرهای جانبی

 متغیر های ارزشی

الف )متغیرهای کمی یا متغیرهای قابل اندازه گیری:

-متغیرهای کمی متصل

-متغیرهای کمی منفصل

ب)متغیرهای کیفی :که به خود عدد نمی گیرند

ج )متغیرهای دو وجهی : بین کمی و کیفی قرار دارند

انواع متغیرها بر اساس ارزش

متصل(پیوسته):درآمد, سن

کمی :

منفصل(گسسته):تعداد کلاسها   متغیرها کیفی : گرایش شغلی         دو وجهی : مدرک تحصیلی و درآمد

  • متغیر ها بر اساس رابطه

الف)متغیرهای مستقل : نقش علت را به عهده میگرند و بر متغیرهای دیگر تاثیر میگذارند.

ب) متغیرهای تابع یا وابسته : این متغیرها تابع تغییرات متغیر مستقل هستند .

ج) متغیرهای میانگر یا واسطه: متغیری است که گاه به عنوان متغیر مستقل و تابع قرار میگیرند .

  • متغیرها بر اساس نقش

الف)متغیرهای علی :که همان متغیرهای مستقل هستند

ب) متغیرهای توصیفی : مبین صفات و ویژگیهای یک پدیده هستند .

  • انواع متغیرهای دو یا چند ارزشی

-متغیر دو ارزشی :متغیرهایی هستند که به آنها فقط دو ارزش داده میشود

-متغیرهای چند ارزشی :متغیرهایی هستند که بیش از دو عدد یا ارزش به خود میگیرند .

  • انواع متغیرهای جانبی

-متغیرهای تعدیل کننده

-متغیرهای کنترل

متغیرهای مزاحم

  • فرایند تحقیق علمی

مرحله اول  -  مرحله دوم  - مرحله سوم  - مرحله چهارم  - مرحله پنجم

  • فصل دوم :انواع تحقیقات علمی

تحقیقات علمی بر اساس دو مبنا یعنی هدف و ماهیت و روش  تقسیم میشوند :

- بنیادی:درجستجوی کشف حقایق وشناخت پدیدهاست و به دو دسته تقسیم میشود

الف) تحقیقات بنیادی تجربی: دادها و اطلاعات اولیه با استفاده از آزمایش مشاهده ..گردآوری

ب)تحقیقات بنیادی نظری:داده های اولیه به تحقیقات علمی بر اساس هدف روش کتابخانه ای گردآوری میشوند.

 کاربردی :این تحقیقات با استفاده از زمینه فراهم شده از طریق تحقیقات بنیادی برای رفع نیازمندیهای بشر بهبود و ابزارها روشها درجهت توسعه رفاه وآسایش و ارتقا سطح زندگی انسان مورد استفاده قرار میگیرد

- تحقیقات عملی

  • تحقیقات علمی بر اساس ماهیت و روش

الف ) تحقیقات تاریخی                                         ب  ) تحقیات توصیفی

 ج  ) همبستگی                                                           د  )   تجربی و علیّ

  • تحقیقات تاریخی

-تحقیقات تاریخی:با استفاده از اسناد و مدارک معتبر انجام میشودتا بتوان از این طریق ویژگیهای عمومی و مشترک پدیده ها و حوادث تاریخی و دلایل آنها را تبیین کرد.منابع این تحقیق عبارتست از:

  منابع دست اول:که مستقیما در ارتباط با حادثه قرار میگیرد . منابع دست چندم:که به طورغیرمستقیم در ارتباط با حادثه است .            

 منابع مکتوب,شفاهی,تصویری,ساختمانی,مادی الکترونیکی تعدادی از منابع تاریخی هستند که مورد استفاده قرار میگیرند. دلایل ضعف این نوع از تحقیق عبارتست از :

-محقق در صحنه حضور ندارد.

-امکان تهیه مدارک کافی برایش مقدور نیست.

-بعضی از منابع سندیت و اعتبار ندارند.

  • تحقیقات توصیفی

-تحقیقات توصیفی:محقق به دنبال چگونه بودن موضوع است.و میخواهد بداند پدیده ،متغیر،شی یا مطلب چگونه است. تحقیقات توصیفی هم جنبه کاربردی دارد و هم جنبه مبنایی.در بعد کاربردی از نتایج در تصمیمگیری و برنامه ریزی استفاده میشود.ودر بعد بنیادی یا مبنایی به کشف حقایق و واقعیت های جهان خلقت می پردازد.    

تحقیقات توصیفی از نظر شیوه نگرش  به دو دسته تقسیم میشوند:

   الف)تحقیقات توصیفی محض :محقق صرفا به کشف و تصویر سازی ماهیت و وضعیت موجود مساله می پردازد.

  ب) تحقیقات توصیفی-تحلیلی : محقق علاوه بر تصویر سازی آنچه هست به  تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرایی وضعیت مساله می پردازد.

به طور کلی تحقیقات توصیفی به سه یا چهار گروه تقسیم میشود :

  تحقیقات زمینه یاب, تحقیق  موردی ,تحقیق تحلیل محتوا ، قوم نگاری از انواع این   تحقیق است . 

تحقیق زمینه یاب:این تحقیق به مطالعه ویژگیها و صفات افراد میپردازد و وضعیت فعلی جامعه آماری را در قالب چند صفت یا متغیر مورد بررسی قرار میدهد.

 تحقیق موردی : این تحقیق عبارتست از مطالعه یک مورد یا یک واحد و کاوش عمیق در مورد آن.در اینگونه از تحقیق محقق فرضیه های خود را میسازد و به گردآوری اطلاعات درباره آن می پردازد .

تحلیل محتوا :این تحقیق به منظور توصیف عینی و کیفی محتوای مفاهیم به صورت نظامدار انجام می شود.محقق در این تحقیق به دنبال تجزیه و تحلیل و توصیف مطالب است.

  • تحقیقات همبستگی

این تحقیقات برای کسب اطلاع از وجود رابطه بین متغیرها انجام میپذیرد،ولی درآنها الزاما کشف رابطه علت و معلول مورد نظرنیست.در تحقیق همبستگی بر کشف وجود رابطه بین دو گروه از اطلاعات تاکید میشود.

اساسا همبستگی به دو شکل وجود دارد:مثبت و منفی .

همبستگی مثبت آن است که جهت تغییرات یک متغیر با جهت تغییر در متغیر دیگر همسو باشد.

همبستگی منفی آن است که جهت تغییرات یک متغیر با جهت تغییر در متغیر دیگر همسو نباشد.

دامنه و طیف ضریب همبستگی 1+ تا  1- نوسان دارد.

برای اندازه گیری ضریب همبستگی بین متغیرها از روشهای مختلفی مثل روش پیرسون ،اسپیرمن،کندال و...استفاده میگردد.

  بدون همبستگی        همبستگی منفی             همبستگی  مثبت       تغییر جهت همبستگی دو متغیر

  • تحقیقات علی

در اینگونه تحقیقات کشف علتها یا عوامل بروز یک رویداد یا حادثه یا پدیده مورد نظر است . محقق در متغیرها دخل و تصرفی نداشته ،اساسا حضور ندارد بلکه تحقیق علیّ را انجام میدهد تا این متغیرها و عواملی را که باعث بروز واقعه شده است را شناسایی کند .  این نوع تحقیق دارای معایبی است . از آن جمله :

-تهیه مدارک و اسناد و مبانی استدلال مساله.

-نمیتوان نسبت به نتایج تحقیق یقین قطعی داشت.

-تشخیص معتبر بودن یا نبودن نتایج تحقیق نیز کار مشکلی است.

سه دسته کلی متغیرهای که محقق باید برای این تحقیق شناسایی کند عبارتست از:

الف)متغیرهای اصلی که نقش موثر و مثبت در بروز پدیده داشته اند.

ب  )متغیرهایی که نقش بازدارنده و منفی در بروز پدیده داشته اند.

ج  ) متغیرهای زمینه ساز که هموار کننده راه برای اثر گذاری متغیرهای اصلی بوده،از خاصیت تسهیل کنندگی برخوردار بوده اند .

  • تحقیقات تجربی(آزمایشی)

تحقیقات تجربی بر شناخت رابطه علت و معلولی بین متغیرها تاکید دارد و سخن از مطالعه رابطه یک سویه و تاثیر مستقل (علت) بر متغیر تابع (معلول) است و در پایان محقق به طور قاطع نظر میدهد که چنین رابطه ای وجود دارد یا ندارد.

 

 

 

 

 

 

 

  • شرایط ضروری یک تحقیق تجربی

یک تحقیق تجربی برای بالا بردن اعتبار خود باید ویژگیهای زیر را داشته باشد:

الف)کنترل:ویژگی اصلی یک تحقیق آزمایشی کنترل است.

آزمایش باید به نحوی برنامه ریزی و سازماندهی شود که مانع حضور متغیرهای مزاحم و اخلالگر شود.زیرا این متغیرها نتایج آزمایش را خدشه دار می کنند .

ب)انتخاب تصادفی

ج)تکرار آزمایش

د) قابلیت تعمیم :نتایج تحقیق تجربی باید قابل تعمیم باشد

  • نکاتی که محقق باید در خصوص قابلیت تعمیم رعایت کند:

-از اصل کنترل غفلت نکند.

-در انتخاب افراد نمونه به روش تصادفی اقدام بکند.

-تاثیر اشتباهات آماری را در انتخاب نمونه و طبقه بندی و تجزیه و تحلیل داده ها به حداقل برساند.

-محیط آزمایش را به صورت طبیعی و عادی نگه دارد.

-در انجام دادن فعالیتهای تحقیقاتی و مراحل کار و نتیجه گیری تعجیل نکند.

-آزمایشها را در موقعیتها و شرایط مشابه تکرار نموده .

-از اعتبار درونی آزمایش و نیز اعتبار بیرونی آن مطمئن شود.

اعتبار تحقیق آزمایشی :بررسی اعتبار تحقیق آزمایشی باید در دو زمینه زیر انجام شود :

-اعتبار درونی :یعنی اینکه آیا متغیر مستقل در متغیر تابع اثر میگذارد؟یا متغیرهای مزاحم در آن دخالت داشته اند.

-اعتبار بیرونی:یعنی اینکه یافته های تحقیق قابل اطمینان بوده و امکان تعمیم آن در موقعیتهای مشابه وجود داشته باشد.

  • انواع متغیرهای مزاحم

-رخدادهای همزمان با انجام دادن تحقیق

-اجرای پیش آزمون

-تغییر در روشها و وسایل اندازه گیری

-تغییرات روانی و فیزیولوژیک

-افت آزمودنیها  و ...

  • روشهای حذف یا کاهش متغیرهای مزاحم

الف)حذف متغیرها از طریق انتخاب آزمودنیهایی که خصایص یکسان دارند .

ب)همتا کردن موارد: انتخاب جفتها یا مجموعه هایی از افراد با خصایص همانند یا تقریبا یکسان و قرار دادن یکی از آنها در گروه گواه و دیگری در گروه آزمایش

 ج )معادل و همتراز کردن موارد : که عبارتست از قرار دادن آزمودنیها در گروههای گواه و آزمایشی

 د) تحلیل واریانس

ه ) گزینش تصادفی

  • روشها و طرح های اجرای تحقیق تجربی

- آزمایش با استفاده از یک گروه آزمودنی

-آزمایش با استفاده از دو گروه (شاهد و آزمایش )

-آزمایش با استفاده از چند گروه

-آزمایش با استفاده از روش تکرار آزمون

  • آزمایش با استفاده از یک گروه آزمودنی

الف) پس آزمون

ب)پیش آزمون و پس آزمون

  • پس آزمون

وقتی افراد گروه آزمودنی به طور متجانس برگزیده شدند،در معرض متغیر مستقل قرار میگیرند .سپس از آنها آزمون به عمل می آید و نتایج مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد .

  • پیش آزمون و پس آزمون

در این روش از گروه متجانس قبل از تاثیر متغیر مستقل آزمون به عمل می آید .سپس تحت تاثیر متغیر مستقل قرار میگیرد و پس از آن مجددا از آنها  آزمون گرفته میشود و نتایج آن با نتایج آزمون قبل مقایسه میگردد.

  • آزمایش با استفاده از دو گروه (شاهد و آزمایش)

در این روش افراد متجانس آزمودنی به طور تصادفی به دو گروه تقسیم میشوند .گروه اول گروه آزمایش و گروه دوم گروه کنترل نامیده میشوند این روش به دو صورت انجام میشود:

الف ) استفاده از پس آزمون                 ب ) استفاده از پس آزمون و پیش آزمون

  • استفاده از پس آزمون

 پس از انتخاب دو گروه یکی به عنوان گروه آزمایش و دیگری به عنوان گروه شاهد تعیین می شود.سپس گروه آزمایش تحت تاثیر متغیر مستقل قرار میگیرد .آنگاه از هر دو گروه آزمون به عمل می آید و نتایج آنها با هم مقایسه می شود .

  • استفاده از پس آزمون و پیش آزمون

در این روش قبل از اعمال متغیرها از هر دو گروه آزمایش و کنترل آزمون به عمل می آید و وضعیت آنها  روشن میشود.سپس گروه آزمایش تحت تاثیر متغیر مستقل قرار میگیرد.پس از آن از هر دو گروه آزمون به عمل می آید و نتایج دو آزمون با همدیگر مقایسه می شود.

  • آزمایش با استفاده از چند گروه

این روش نیز به صور مختلفی اجرا می شود که عبارتند از : استفاده از طرح چهار گروهی سولومون - طرح پس آزمون چند گروهی - استفاده از پیش آزمون و پس آزمون گروهی

  • استفاده از طرح چهار گروهی سولومون:

در این طرح آزمودنیهای متجانس به روش تصادفی به چهار گروه تقسیم و دو گروه برای آزمایش و دو گروه برای کنترل یا گواه در نظر گرفته میشود.  سپس در یکی از گروه های آزمایش و کنترل  پیش آزمون برگزار میگردد آنگاه دو گروه تحت تاثیر متغیر مستقل قرار میگیرند.سپس از همه گروههای چهارگانه آزمون به عمل می آید و نتایج از طریق تحلیل واریانس دو طرفه مقایسه میشود.

  • طرح پس آزمون چند گروهی:

در این روش آزمودنیها به شیوه تصادفی به بیش از سه گروه متجانس تقسیم می شوند.آنگاه نیمی از آنها تحت تاثیر متغیر مستقل قرار می گیرند .سپس از آنها آزمون به عمل آمده،نتایج مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرد.

  • استفاده از پیش آزمون و پس آزمون گروهی:

در این روش آزمودنیها به بیش از سه گروه متجانس به روش تصادفی تقسیم میشوند .آنگاه از آنها آزمون به عمل می آید سپس همگی تحت تاثیر متغیر مستقل قرار گرفته ،از آنها آزمون بعدی گرفته میشود و نتایج حاصله مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار می گیرد.

  • آزمایش با استفاده از روش تکرار آزمون

این روش چه با استفاده از یک گروه و چه استفاده از دو گروه متجانس انجام میشود.در اینجا محقق سعی می کند گروه آزمایش را به دفعات تحت تاثیر متغیرهای مستقل قرار دهد .

  • فصل سوم:انتخاب،تعریف و بیان مساله

رکن اصلی هر تحقیق علمی را این مرحله تشکیل می دهد . زیرا محقق کلیه  فعالیتهای تحقیقاتی خود را بر پایه آن شکل میدهد .در این مرحله مساله تحقیق مشخص میشود  و محقق متوجه میشود که ناشناخته و مجهول او چیست و چه چیزی را باید معلوم کند.ابعاد مساله را مورد بررسی قرار میدهد تا آن را تعریف کند .ادبیات و پیشینه آن را مورد مطالعه قرار میدهد تا متغیرهای احتمالی را شناسایی کند و بر اساس آن فرضیه های تحقیق را فراهم مینماید پس از آن متغیرهای علیّ و توصیفی را شناسایی می کند و آنگاه به تعریف مساله بر اساس ماهیت و ویژگیهای آن می پردازد

مرحله انتخاب تعریف و بیان مساله دارای اقدامات نظام یافته زیر است:

-طرح مساله تحقیق و تعیین حدود آن

-مطالعه ادبیات و سوابق مساله تحقیق

-شناسایی و تحلیل مساله تحقیق

-تعیین متغیر ها و تدوین مدلهای علیّ مربوط به چهارچوب نظری تحقیق

-تشریح مساله تحقیق و نگارش آن

  • طرح مساله تحقیق

موضوع تحقیق برای محقق بر اساس منابع متعدد مطرح میشود که از جمله آن :

الف )کنجکاوی

ب)تجارب شخصی

ج)مطالعه آثار مکتوب

د ) منابع شفاهی

ه ) متقاضیان تحقیق

  • کنجکاوی

انسان به دلیل برخورداری از قوای فکری و عقلی،همواره در اندیشه و تفکر درباره جهان و زندگی  و مسا یل گونا گون آن است.بنابراین ،در مقابل شناخته ها و آگاهیهای او ، ناشناخته ها و مجهولات قرار میگیرد و به ذهن او خطور میکند گاه طرح این سوالها به شکل گیری راه حلهای فرضی ،ذهنی و تخیلی منجر میگردد و مقدمه تشکیل نظریه را فراهم می آورد.

  • تجارب شخصی

انسان دائما با محیط خارج ارتباط و کنش و واکنش داردو از آن تاثیر میگیرد یا در آن تاثیر می گذارد. این واکنشهای شخصی ممکن است در طرح مساله تحقیق موثر باشد.

  • مطالعه آثار مکتوب

مطالعه امکان آشنایی با نظریه ها و تجارب دیگران و حاصل کاوشها و شناختهای دیگر دانشمندان و صاحبان آثار را فراهم می کند.در واقع مطالعه راهی است برای ورود به مخزن معلومات و قلمرو معرفتی و شناختی نوع بشر در تمام زمینه ها یا زمینه ای خاص

  • منابع شفاهی

گفت و شنود با افراد مختلف نیز باعث افزایش آگاهی و معلومات و در عین حال افزایش مجهولات انسان میشود.

سخنرانیها ، گفتگوها ، نشستها ، مناظره ها ، میزگرد ها و ... منابع شفاهی را تشکیل میدهند.

  • متقاضیان تحقیق

معمولاً کسانی هستند که به مشکلی برخورد نموده در جستجوی چاره ای  برای حل آنند و برای این کار از پژوهشگران کمک میگیرند.

  • انتخاب و تعیین حدود مساله تحقیق

با توجه به منابع ایجاد مساله و موضوعات تحقیقاتی، محقق بر اساس علاقه و شوق شخصی و نیز احساس نیازی که خودش یا جامعه به حل مساله ای و کشف مجهولی دارد ،میتواند یکی از آنها را انتخاب نماید.

تحقیق خوب دارای ویژگیهای زیر است :

-ادراکی بودن : یعنی قابل درک باشد

-بسیط بودن : تک باشد و حالت ترکیبی نداشته باشد

-میکرو بودن : در حد توان محقق باشد

- نو بودن

-مرتبط با رشته تخصصی محقق بودن

-شفاف بودن : ابهام نداشته باشد

پس از آنکه محقق مساله را انتخاب کرد ، باید به وارسی ابعاد آن بپردازد و پس از تعیین ماهیت و مقیاس ،مرزها و قلمرو آن را مشخص کند.

برای تعیین حدود مساله باید :

اولاً : وضعیت عمومی و سپس وضعیت خاص مساله مشخص شود

ثانیاً : زمینه ای که مساله در آن قرار دارد معرفی شود

ثالثاً : حدود زمانی و مکانی و تشکیلاتی آن بخوبی مشخص گردد

رابعاً : مسائل جانبی و احتمالی که ممکن است موجب تداخل شوند شناسایی و مرز آنها با مساله تحقیق تعیین شود .

  • مطالعه ادبیات و سوابق مساله تحقیق

به طور کلی مطالعه ادبیات نظری و سوابق پژوهشی مرتبط با مساله برای محقق دارای فواید زیر است :

-به این ترتیب نسبت به موضوع اشراف زیادتری پیدا میکند و بر اطلاعات وی در زمینه موضوع افزوده میشود.

-بر اساس آگاهی از معلومات به دست آمده اقدام به دوباره کاری و تکرار نخواهد شد .

-از روش کار دیگران آگاهی خواهد یافت

-به محقق کمک خواهد نمود تا با استفاده از آنها و نیز تصوراتی که از واقعیت در ذهن او شکل میگیرد ،ساده تر بتواند فرضیه های تحقیق خود را تدوین نماید

-به محقق کمک خواهد کرد تا متغیرهای مورد نظر را بهتر شناسای کند

-تکیه گاه محکمی برای استدلال منطقی در مرحله بررسی و ارزیابی فرضیه ها و استنتاج بویژه در تحقیقات توصیفی-تحلیلی پیدا کند.

  • روش دستیابی به سوابق و ادبیات مساله:

الف) روش دستیابی به منابع و فهرست برداری از آنها

ب )مطالعه و فیش برداری

  • روش دستیابی به منابع و فهرست برداری از آنها

-استفاده از کتابشناسیها  - استفاده از فهرست مقالات - استفاده از نمایه ها  - استفاده از کتابخانه - استفاده از فهرست تحقیقات - استفاده از چکیده ها  - استفاده از مجموعه مقالات - استفاده از روش مصاحبه - استفاده از آرشیو ها - استفاده از سیستمهای اطلاع رسانی رایانه ای  

  • استفاده از کتابشناسیها :

این منابع به وسیله موسسات و سازمانها دولتی و غیر دولتی و کتابخانه های بزرگ تهیه میشود و اطلاعاتی در خصوص مقاله ها و کتابهای نوشته شده در باره موضوع خاصی را ارائه میدهد.

  • استفاده از فهرست مقالات:

موسسات دولتی و غیر دولتی و کتابخانه ها اقدام به تنظیم فهرست مقالات بر اساس موضوع یا حروف الفبا یا نوع مجله یا نشریه می کنند و امکان مناسبی را در اختیار محقق قرار می دهند . 

  • استفاده از نمایه ها:

نمایه ها حاوی اطلاعاتی درباره کتابها و مقالات منتشر شده است که هر چند وقت یک بار منتشر می شود . نمایه ها کتابها و مقالات را به صورت موضوعی و به تفکیک رشته یا موضوع علمی خاص تنظیم و طیقه بندی می کنند و به محقق امکان دستیابی به تازه های علمی و انتشاراتی را میدهند.

  • استفاده از کتابخانه:

کتابخانه ها دارای برگه دانهایی است که معرف کتابهای موجود در آنها بوده و بر اساس حروف الفبا تنظیم شده است . این کار به سه صورت موضوع ، عنوان و نویسنده وجود دارد.

  • استفاده از فهرست تحقیقات:

مراکز تحقیقاتی،دانشگاهها یا سازمانهای مسئول امور تحقیقات علمی چه به صورت موضوعی و چه به صورت مقاطع زمانی اقدام به تدوین فهرست تحقیقات انجام شده مینمایند.

  • استفاده از چکیده ها:

برای سهولت دسترسی محققان به مقالات و گزارشهای تحقیقی،معمولا موسسات علمی و دانشگاهی اقدام به تهیه کتابچه یا جزوه ای مینمایند که حاوی چکیده و خلاصه ای از محتوای مقالات و گزارشهای تحقیق و پایان نامه هاست .

  • استفاده از روش مصاحبه :

از این روش ، محقق به دو صورت می تواند استفاده کند :

اول ، با استادان و صاحبنظران و آگاهان مصاحبه کند و کتابشناسی و فهرست منابع موضوع مورد مطالعه خود را کاملتر نماید.

دوم،با صاحبان آثار و محققان دیگر درخصوص توضیح و توجیه بیشتر مساله و روشهای کار ،مصاحبه نماید و از نظریات آنها استفاده کند.

  • استفاده از آرشیو ها:

روزنامه ها ،جراید ، تصاویر معمولی و ماهواره ای ،نقشه ها ، فیلمها و نوارها از منابع مهم مطالعاتی محقق هستند.اینگونه منابع دارای آرشیو خاصی هستند و محقق می تواند با مراجعه به آرشیو مربوط از اطلاعات مندرج در آن استفاده نماید.

  • استفاده از سیستمهای اطلاع رسانی رایانه ای:

این سیستم ها تحرک زیادی به فعالیت های علمی داده است و آگاهی ها و نتایج تحقیقات علمی و معلومات و معارف جدید بشری را با سرعت زیادی در جهان مبادله می نما ید.که در اینجا به ذکر سه مورد از این سیستمها اکتفا می نماییم:

CD_ROM

On-line

Internet

  • مطالعه و فیش برداری

محقق پس از پیدا کردن منابع مربوط به تحقیق ،اقدام به مطالعه و بررسی آنها می نماید.

از آنجا که این منابع وسعت زیادی داشته باشد و زمان کافی برای مطالعه آنها وجود نداشته باشد باید اقدام به گزینش منابعی کرد که :

نخست:اصیل و مبنایی و مباحث آن به موضوع تحقیق نزدیکتر باشد

دوم : اگر تحقیق از نوع تاریخی نیست ،از نظر زمانی منابع به زمان حال نزدیکتر باشد

سوم :منابع تکراری نباشد و منابعی به عنوان مطالعه انتخاب شود که جامعیت چند منبع را داشته باشد.

چهارم:از مباحث اختصاصی مربوط استفاده شود .

پنجم : منابعی انتخاب شود که از حیث نظری قوی باشد.

ششم :آداب مطالعه را که منجر به حداکثر صرفه جویی در زمان و امکانات می شود را رعایت کند

  • محققان برای ثبت و ضبط مطالب از روشهای گوناگون استفاده می کنند از جمله :

-علامتگذاری روی متن و حاشیه اوراق کتاب

-خلاصه برداری از متن و نگارش آن

-استفاده از ماشینهای حافظه دار الکترونیکی

- تهیه و تنظیم برگه ها یا کارتهای منظم که اصطلاحا فیش نامیده میشود

  • شناسایی و تحلیل مساله تحقیق

در این مرحله محقق ابعاد و ویژگی های مساله تحقیق را مورد بررسی قرار داده ،جنبه های مختلف آن را مورد تحلیل و ارزیابی قرار می دهد .

پس از شناسایی مساله و ازاطلاع از کمّ و کیف  و ابعاد آن ،محقق باید نسبت به تجزیه و تحلیل آن اقدام کند.و از حیث کار و عملی بودن تحقیق آن را ارزیابی کند.

  • تعیین  متغیّرها  و تدوین مدلهای علیّ

محقق در تحقیق خود به دنبال شناسایی متغیرها و چگونگی رابطه آنها با یکدیگر است.

اگر تحقیق از از نوع توصیفی است ، می خواهد وضعیت یک شی یا پدیده را شناسایی و تبیین نماید .که برای این کار نیازمند بررسی صفات و ویژگیها و به عبارتی متغیرهای توصیفی است.

محقق بر اساس بررسیهای اولیه و نیز مطالعه ادبیات تحقیق اقدام به تعیین متغیرهای مورد مطالعه کرده ، آنها را فهرست می نماید و در قالب یک مدل تجزیه ای و تفکیکی تدوین می کند تا بدین وسیله راهنمای نظری تحقیق خود را تهیه نماید.

مثلا اگر محقق بخواهد وضعیت معلمان متوسطه یک شهرستان را مطالعه کند باید فهرست متغیرها را تنظیم نماید و سپس مدل انشعابی و تفکیکی آن را تهیه کند :

متغیرها ی توصیفی شامل سن ، جنس ، تحصیلات ،سابقه تدریس نحوه تدریس ، تعداد فرزندان ، وضعیت تا هل ، وضع مسکن ، و نظایر آن که مدل تفصیلی آن را به این شکل می توان تنظیم کرد :

  • نحوه بیان مساله تحقیق و نگارش آن

محقق در این مرحله آماده میشود مساله را آن طور که یافته است تعریف نموده ،اهداف تحقیق خود را بیان نماید .

در بیان مساله و تعریف آن محقق باید به نکات زیر توجه کند :

الف ) صورت مساله باید شکل سوالی داشته باشد.

ب) مساله باید به طور واضح تعریف گردد .

ج)از کاربرد اصطلاحات و واژگان ارزشی خودداری شود .

د ) اصطلاحات و مفاهیم تخصصی باید تعریف شود .

ه )سوالات ویژه تحقیق باید نوشته شود .

  • روش نگارش و ارزیابی مساله تحقیق

محقق برای بیان مساله تحقیق و نگارش آن باید به این ترتیب اقدام کند:

-صورت مساله را به صورت سوالی بنویسد

-یک مقدمه کلی بنویسد

-ابعاد و ویژگیها و صفات مورد مطالعه را شرح دهد

-ادبیات و سوابق مساله تحقیق را بیان کند

-فهرست متغیرها و معرفهای مورد مطالعه را ذکر کند

-سوالات ویژه تحقیق را فهرست کند

-نتایج و دستاوردهای پیش بینی شده تحقیق را اظهار کند

محقق برای اطمینان از انجام دادن اموری که برای نگارش و بیان مساله تحقیق لازم است ، میتواند جدول کنترل را تهیه نموده و به ارزیابی آن بپردازد .

نمونه جدول کنترل به شکل زیر است :

  • جدول کنترل و ارزیابی نگارش مساله تحقیق:

ردیف                             شرح                                                              بلی       خیر      ملاحظات

1       آیا صورت مساله به شکل سوالی است ؟ 

2       آیا مقدمه توضیحی درمورد مسا له و اهمیت تحقیق داده است؟

3       آیا ابعاد و حدود مساله بیان شده است ؟

4       آیا ادبیات و سوابق مساله ذکر شده است ؟

5       آیا فهرست متغیرها و مدلهای مربوط ذکر شده است ؟

6       آیا سوالات ویژه تحقیق تدوین و بیان شده است ؟

7       آیا به هدف تحقیق اشاره شده است ؟

8       آیا بیان مساله از وضوح برخوردار است ؟

9       آیا اصطلاحات و مفاهیم به خوبی تعریف شده است ؟

  • فصل چهارم : تدوین فرضیه

فرضیه سازی یکی از مراحل حساس تحقیق را تشکیل میدهد؛چرا که فرضیه ها نقش راهنما را دارند و به فعالیتهای تحقیقاتی جهت می دهند . فرضیه ها به محقق کمک می کنند تا از بین طرق فراوان رسیدن به مقصد تنها چند مورد آن را که بیش از همه نزدیکتر به مقصد تنها چند مورد آن را که بیش از همه نزدیکتر به مقصد به نظر می رسد برگزیند و سهل الوصول ترین راهها و محتمل ترین جهت ها را برای رسیدن به هدف تحقیق انتخاب کند .

  • مفهوم و تعریف فرضیه :

فرضیه عبارتست از حدس یا گمان اندیشمندانه درباره ماهیت چگونگی و روابط بین پدیده ها ، اشیا ، و متغیرها ،که محقق را در تشخیص نزدیکترین و محتمل ترین را برای کشف مجهول کمک مینماید .

فرضیه بر اساس معلومات کلی و شناخت های قبلی یا تجارب محقق پدید می آید .

  • تفاوت فرضیه و نظریه چیست ؟

نظریه و قوانین عمدتا مشتمل بر قضایای کلی و عمومی هستند و به مورد خاصی تعلق ندارند و می توانند مصادیق زیادی داشته باشند . در حالی که فرضیه حالت کلی ندارد و مختص مساله تحقیق است که از قضایای کلی ناشی می شود ولی در یک قلمرو خاص شکل میگیرد .

  • نقش فرضیه در تحقیق علمی

فرضیه ها ضمن اینکه برای پیگیری و انجام دادن امور تحقیق به طور کلی به محقق جهت می دهند باعث می گردند که :

-مطالعه منابع و ادبیات مربوط به موضوع تحقیق جهت دار شود

-پژوهشگر را نسبت به جنبه های موقعیتی و معنی دار مساله پژوهش حساستر مینماید

-فرضیه باعث می شود تا محقق مساله پژوهش را بهتر درک کند و روشهای جمع آوری اطلاعات را بهتر تعیین کند

-فرضیه چهار چوبی برای تفسیر اطلاعات جمع آوری شده و نتیجه گیری از  آن   ارائه میدهد

  • انواع فرضیه در تحقیقات همبستگی و تجربی

این فرضیه ها به دو نوع تقسیم میشود:

فرضیه تحقیق (1H) و فرضیه صفر (H0)    

-فرضیه تحقیق از وجود رابطه یا اثر و یا تفاوت بین متغیرها خبر میدهداین فرضیه ها به دو نوع جهت دار و بدون جهت تقسیم می شود .

فرضیه تحقیق صفر که به فرضیه آماری یا پوچ نیزموسوم است وجود رابطه ،اثر یا تفاوت بین متغیرها را رد کرده و انکار میکند .

مطالعه چگونگی روابط بین متغیرها :

الف)محقق به دنبال بررسی و مقایسه تفاوت تاثیر دو یا چند متغیر بر یک یا چند متغیر است.

ب)محقق در پی مطالعه میزان همبستگی بین در یا چند متغیر است.

ج)محقق باید کشف و تعیین رابطه علت و معلولی بین دو یا چند متغیر است.

  • ویژگیهای یک تحقیق خوب:

الف)فرضیه باید قدرت تبیین حقایق را داشته باشد.

ب)فرضیه باید بتواند پاسخ مساله تحقیق را بدهد

ج) فرضیه باید قابلیت حذف حقایق نامرتبط با مساله تحقیق را داشته باشد

د)فرضیه باید شفاف ،ساده،و قابل فهم باشد.

ه)فرضیه باید قابلیت آزمون را داشته باشد.

و)فرضیه نباید با حقایق و قوانین مسلم و اصول علمی تایید شده مغایرت داشته باشد .

ز)فرضیه نباید از واژه ها و مفاهیم ارزشی استفاده کند .

ح)فرضیه باید به مطالعه و پژوهش جهت بدهد.

ی)باید به صورت جمله خبری باشد.

ک)فرضیه ها باید مختص مساله تحقیق باشند

ل)باید بین فرضیه ها و سوالهای ویژه تناظر صوری و محتوایی وجود داشته باشد؛

منظور از تناظر صوری این است که :

اولا : به تعداد سوالهای فرعی ،فرضیه تدوین شود.

ثانیا : هر فرضیه در مقابل سوال مربوط به آن قرار گیرد.

  • شیوه تدوین،نگارش و ارزیابی

پس از مطالعه ادبیات تحقیق و تعریف مساله ،اقدام به تدوین فرضیه می نماید . وی برای نوشتن فرضیه باید با در نظر داشتن سوالات ویژه تحقیق و نیز متغیرهای مورد مطالعه ، تعداد فرضیه های خود را مشخص کند.

پس از تخمین تعداد فرضیه های مورد نیاز ، محقق باید آنها را به صورت ساده ، روان و کوتاه به شکلی تدوین نماید که :

-مبین وجود رابطه بین متغیرها یا چگونگی وضعیت پدیده ها و اشیا  است.

-آن را به شکل جمله خبری صورتبندی  کند.

-می تواند در آغاز از جمله ” به نظر میرسد “ استفاده کند .

پس از آنکه محقق فرضیه یا فرضیه های تحقیق را تدوین و 

صورتبندی کرد آنگاه با تشکیل جدولی نظیر جدول زیر به

ارزیابی آنها میپردازد :

  ردیف                         شرح سوال                                               بلی           خیر    ملاحظات

     1     آیا فرضیه قدرت سنجش و تبیین حقایق را دارد؟

     2     آیا نتیجه حاصل از آزمون فرضیه پاسخ مساله را خواهد داد؟

     3     آیا صورت فرضیه ساده و قابل فهم است؟

     4     آیا فرضیه قابلیت آزمون پذیری دارد ؟

     5     آیا فرضیه به صورت جمله خبری بیان شده است ؟

     6     آیا تمام فرضیه ها ی مورد نیاز تحقیق تدوین شده است ؟

     7     آیا واژه ها و اصیلاحات اختصاصی  تعریف شده است ؟

  • فصل پنجم:نمونه گیری

تحقیق علمی با چه هدفی انجام میشود ؟

تحقیق علمی با هدف شناخت یک پدیده در یک جامعه آماری انجام می شود .به این دلیل ،موضوع تحقیق ممکن است متوجه صفات و ویژگی ها کارکردها و متغیرهای آن باشد یا اینکه روابط بین متغیرها ،صفات ، کنش و واکنش و عوامل تاثیر گذار در جامعه را مورد مطالعه قرار دهد.

تعریف جامعه آماری:

جامعه آماری عبارتست از کلیه عناصر و افرادی که در یک مقیاس جغرافیایی مشخص دارای یک یا چند صفت مشترک باشند.

هرچه جامعه آماری کوچکتر باشد میتوان آنرا دقیقتر از یک جامعه آماری بزرگتر مطالعه نمود.

  • مفهوم نمونه :

چنانچه جامعه آماری بزرگ باشد ؛ محقق با توجه به محدودیت امکانات ناچار است از بین افراد جامعه تعداد مشخصی را به عنوان نمونه برگزیند و با مطالعه این جمع محدود ،ویژگیها و صفات جامعه را مطالعه کرده ، شاخصها و اندازه های آماری آن را محاسبه کند.

به این جامعه محدود ، نمونه می گویند.

 نمونه عبارتست از تعدادی از افراد جامعه که صفات آنها با صفات جامعه مشابهت داشته و معرف جامعه بوده و از تجانس و همگنی با افراد جامعه برخوردار با شند.

در آمار به مقادیر اندازه گیری شده صفات مربوط به یک نمونه، ” شاخص آماری “ و به مقادیر اندازه گیری شده صفات مربوط به تمام جامعه ” پارامتر“ میگویند.

محقق به دو شکل ممکن است نمونه را انتخاب کند:

-یک شکل آن این است که شانس انتخاب شدن را به تمامی افراد جامعه بدهد .یعنی تمام افراد جامعه شانس مساوی برای انتخاب شدن داشته باشند. که به آن  روش انتخاب احتمالی یا    اتفاقی  میگویند.

-روش دیگر روش وضعی و غیر احتمالی است؛یعنی تمام افراد جامعه شانس مساوی برای انتخاب شدن نداشته باشند و در انتخاب افراد برای نمونه محقق نظریات خود را دخالت می دهد.این نمونه گیری را نمونه های وضعی یا تورش دار میگویند.

  • انواع نمونه احتمالی

این نمونه ها عبارتند از :

الف)نمونه های احتمالی ساده

ب ) نمونه گیری احتمالی طبقه بندی شده

ج ) نمونه گیری گروهی یا خوشه ای

د ) نمونه گیری مکانی

ه ) سایر نمونه گیری ها

  • الف)نمونه های احتمالی ساده

از این نوع نمونه در تحقیقات توصیفی زمینه یاب ، همبستگی،علیّ و تجربی استفاده میشود.این نمونه بر اساس این اصل انتخاب میشود که کلیه افراد جامعه مورد مطالعه با هم مشابهت دارند و متجانس یا یکدست هستند.

برای انتخاب افراد نمونه از جامعه سه روش وجود دارد:

-استفاده از قرعه کشی

-استفاده از جدول اعداد تصادفی

-استفاده از روش منظم یا سیستماتیک

که به توضیح آنها میپردازیم:

  • -استفاده از قرعه کشی:

در این روش محقق به هر یک از افراد جامعه یک کد یا شماره مخصوص می دهد . سپس از مهره ها  یا  پلاکهای شماره دار استفاده می کند و در صورت نبود آن ،شماره هریک از آنها را روی کاغذ یا مقوای کوچکی یادداشت می نماید؛بنابراین ، به تعداد افراد جامعه ،مهره یا پلاک یا کاغذ شماره دار در اختیار  خواهد داشت .آنگاه آنها را داخل کیسه یا ظرفی می ریزد و مهره ها را یکی یکی خارج کرده و شماره آنها را یادداشت می نماید و این کار را آنقدر ادامه میدهد تا حجم نمونه کامل شود.

                                    

-اول اینکه مهره یا شماره هر فرد  نمونه  را که از کیسه خارج کرد پس از یادداشت کردن آن به کیسه برگرداند تا نسبت بین نمونه و جامعه تغییر نکند.

محقق در نمونه گیری تصادفی باید به این دو  نکته توجه کند

- ممکن است برای انتخاب نمونه افراد بعدی ،شماره مربوط به افراد انتخاب شده قبلی از کیسه بیرون آید که محقق باید آن را پوچ تصور کرده و به کیسه برگرداند تا اصل ثبات  رعایت شود .

  • -استفاده از جدول اعداد تصادفی:

جدول های اعداد تصادفی به وسیله رایانه هایی که ارقام را به طور اتفاقی تنظیم می کنند تهیه می شود .

این جدولها در دو جهت سطر و ستون دارای اعداد اتفاقی هستند که معمولا به  99 سطر و ستون بالغ می شود و ارقام سطرها و ستونها به صورت بلوکهای پنج رقمی در کنار یکدیگر و به شکل تفکیک شده قرار دارد تا استفاده از آن تسهیل شود.

  • استفاده از روش منظم یا سیستماتیک :

در این روش همانند روشهای قبل فرض بر این است که افراد جامعه متجانس هستند و از این رو به هر یک از آنها از عدد1  تا nشماره یا کد داده می شود.   

روش نمونه گیری منظم باعث می شود تا افراد نمونه به طور یکنواخت در سراسر جامعه پراکنده باشند.ضمنا محقق می تواند موقعیت فرد اول نمونه را در انتهای  سلسله اعداد جامعه یا در بین آن انتخاب کند

  • ب ) نمونه گیری احتمالی طبقه بندی شده

در جامعه ای که افراد آن از تجانس و همگونی برخوردار نیستند استفاده از روش اتفاقی ساده مناسب نیست و از روش طبقه بندی استفاده می شود .

یعنی افراد جامعه با توجه به صفات درون گروهی خود به طبقات مختلفی تقسیم می شوند و افراد نمونه به تناسب از بین تمامی طبقات انتخاب می گردند.

برای انتخاب در چنین جامعه ای محقق باید به این ترتیت عمل کند :

-صفات ممیز کننده افراد جامعه را مشخص کند.

-براساس صفت یا صفات مورد نظر جامعه را طبقه بندی کند .

-جدول توزیع افراد جامعه را بین هر یک از طبقات تهیه کند .

-نسبت درصد و سهم هر یک از طبقات را در کل جمعیت جامعه محاسبه نماید.

-با توجه به سهم هر طبقه در جامعه نسبت درصد و سهم آن طبقه را در افراد نمونه نیز معین کند.

-با استفاده از روش نمونه گیری اتفاقی ساده تعداد افراد نمونه هر طبقه را از بین کل افراد همان طبقه انتخاب نماید.

  • ج ) نمونه گیری گروهی یا خوشه ای

عبارت است از انتخاب واحد تحلیل و به عبارتی واحد اصلی  مطالعه از طریق طی چند مرحله نمونه گیری پیوسته .

این گونه نمونه ها به دو دسته تقسیم می شوند:

-خوشه ای محض که مربوط به جامعه سلسله مراتبی در یک مکان خاص است

 -خوشه ای – فضایی  

  • د ) نمونه گیری مکانی

این روش نمونه گیری بیشتر برای مطالعه پدیده ها و ویژگیهای مکانها و نواحی جغرافیایی مورد استفاده قرار می گیرد .

در فضای جغرافیایی پدیده ها و صفات گوناگونی وجود دارد که گاهی بعد طبیعی دارند و گاه بعد انسانی و گاهی نیز ترکیبی از هر دو بعد هستند.هرکدام از این پدیده ها مکان یا فضای جغرافیایی خاصی را به خود اختصاص داده اند که مطالعه تمام آنها مقدور نیست.از این رو محقق باید از طریق انتخاب تعدادی از مکانها یا نواحی جغرافیایی آنها را مورد مطالعه قرار دهد.

  • ه ) سایر نمونه گیری ها

-نمونه گیری های مادر یا پایه ای

-نمونه برداری چند درجه ای

-نمونه مختلط

  • -نمونه گیری های مادر یا پایه ای:

این گونه نمونه گیریها برای جوامع بزرگ که در بعد زمانی دارای تحقیقات و بررسی های تکراری هستند ،مناسب است.برای سهولت کار در مرحله اول اقدام به انتخاب یک نمونه مادر و پایه ای می شود .سپس در تحقیقات بعدی و بر حسب نیاز از درون نمونه مادر نمونه های فرعی انتخاب می شوند.

  • -نمونه برداری چند درجه ای:

از این روش زمانی استفاده می شود که اطلاعات مورد نیاز را به طور کامل از نمونه اصلی برگزیده شده نمی توان کسب نمود و محقق ناچار است از درون نمونه مزبور ،نمونه فرعی و کوچکتری را برگزیند و اطلاعات بیشتری و دقیقتری را از آن به دست آورد.

  • -نمونه مختلط

نمونه است که در مراحل مختلف تشکیل آن روشهای متفاوت به کار می رود

  • انواع نمونه های غیر احتمالی یا تورش دار

الف ) نمونه گیری سهمیه ای

ب  ) نمونه گیری اتفاقی

 ج ) نمونه وضعی

 د ) نمونه موردی

  • الف ) نمونه گیری سهمیه ای:

در این روش تعداد نمونه ها مشخص میشود و به همراه دستورالعمل مصاحبه و پرسشگری تحویل پرسشگر می گردد تا شخصا به میدان بررسی رفته و خودش افراد نمونه را با توجه به تعدادی که به وی داده شده انتخاب کند و از طریق مصاحبه با آنها اطلاعات لازم را گردآوری نماید.

  • ب  ) نمونه گیری اتفاقی :

این روش یکی از ساده ترین روش ها است ؛ یعنی اینکه افرادی مورد مطالعه قرار می گیرند که در دسترس قرار دارند و مصاحبه گر در چهارچوب تعداد و حجم نمونه در مکان های خاصی می ایستد و با هر کس از راه رسید مصاحبه می کند

  • ج ) نمونه وضعی :

گاهی اوقات محقق بر اساس تجربه شخصی یا تجارب تکراری و مشابه دیگران یک گروه اجتماعی را معرف جامعه ای که به آن تعلق دارند می یا بد . در واقع نمونه ای را با نظر خویش وضع نموده است

  • روشهای برآورد حجم نمونه

روش اول :

در این روش از تخمین شخصی استفاده می شود ؛ یعنی اینکه محقق با در نظر گرفتن عواملی شخصا نسبت به برآورد حجم نمونه یا تعیین درصد مشخصی از جامعه اقدام می کند .هرچه جامعه کوچکتر باشد ،این درصدها بزرگتر خواهد شد و بر عکس

روش دوم :

در این روش برا برآورد حجم نمونه از تکنیک ها و روش های آماری استفاده می شود. ولی محقق برای انجام آن به دانستن اطلاعات و پارامترهایی درباره جامعه ای که قصد انتخاب نمونه از آن را دارد.

  • عواملی که محقق در مورد تخمین حجم نمونه باید مد نظر قرار دهد :

-حجم و اندازه جامعه

-میزان تجانس جامعه یا پراکندگی صفت یا صفات جامعه

-امکانات ،مقدورات و زمان

  • حد نصاب های نمونه

-در تحقیق همبستگی حجم نمونه 30 نفر است

- در تحقیقات علیّ و آزمایشی حجم نمونه 15 نفر است

-در تحقیق توصیفی زمینه یاب و پیمایشی حداقل حجم نمونه 100 نفر است

-در تحقیقاتی که نیاز به طبقه بندی جامعه برای نمونه گیری میباشد حداقل نمونه هر طبقه بین 20 تا 50 نفر است .

  • ملاحظات مربوط به بر آورد حجم نمونه :

الف ) تعداد مواردی که به عنوان حجم نمونه محاسبه می شود در واقع به حد نصاب و حداقل  نمونه مورد نیاز شناخته میشود؛بنابراین اگر امکانات تحقیق اجازه بدهد ،بهتر است محقق نمونه خود را بیش از حداقل افزایش دهد تا به اعتبار نتیجه تحقیق خود بیفزاید .

میزان اشتباهات

حجم نمونه

ب ) درهنگام محاسبه حجم نمونه ،محقق ممکن است تنها با یک صفت رو به رو نباشد و بخواهد چند صفت را از جامعه مطالعه کند . در این صورت باید حجم نمونه مورد نیاز را برای هر صفت جداگانه محاسبه کند.

ج ) محقق میتواند به صورت گمانه زنی بخشهایی از جامعه را بررسی و وضع توزیع صفت یا واریانس آن را در آن مشخص کند.

د)با توجه به اینکه نمونه گیری خوشه ای و چند مرحله ای هزینه بر و زمان بر است اجرای آن طولانی است،توصیه میشود محقق به طور سنجیده ای تعداد خوشه ها یا مراحل را کاهش دهد

ه ) در تحقیقات توصیفی زمینه یاب و پیمایشی و نیز تحقیقاتی که نمونه گیری آنها از نوع طبقه بندی احتمالی است ،بهتر است محقق حجم و تعداد نمونه را بیشتر در نظر بگیرد .

  • ویژگی های یک نمونه خوب به شرح زیر است:

-سودمندی و برخوردار بودن از جامعیت

-داشتن اعتبار و کفایت وصول به مقصود

-داشتن وضوح و برخورداری از طبقه بندی و تعاریف بدیهی

-برخورداری از سرعت در نمونه  گیری

-اقتصادی بودن عملیات نمونه گیری

-قابلیت تعریف و تفسیر صحیح

  • فصل ششم : ابزار سنجش و گردآوری اطلاعات

ابزار سنجش و اندازه گیری وسایلی هستند که محقق به کمک آنها می تواند اطلاعات مورد نیاز را برای تجزیه و تحلیل و بررسی پدیده مورد مطالعه و نهایتا کشف حقیقت گردآوری نماید.

در تعریف ابزار اندازه گیری می توان گفت :

ابزار اندازه گیری و مقیاس ها  وسایلی هستند که محقق به کمک آنها قادر است اطلاعات مورد نیاز تحقیق خود را گردآوری ،ثبت و کمیّ نماید.

  • طبقه بندی ابزار اندازه گیری و گردآوری اطلاعات

ابزارهای اندازه گیری به دو دسته کلی تقسیم میشوند:

-استاندارد یا میزان شده

-محقق ساخته

ابزارهای استاندارد قابلیت اعتماد بالایی دارند و بیشتر مورد استفاده محققان قرار میگیرند.و کار تحقیق را راحتتر می نمایند و محقق با اطمینان بالای از آنها استفاده می کنند.

  • ویژگی های ابزار سنجش

-جنبه های مختلف آنها به خوبی تعریف شده است.

-روشهای نمره گذاری به دقت مشخص شده است.

-اعتبار و پایایی آنهای از طریق تجارب زیاد مورد تایید قرار گرفته است.

  • انواع ابزارهای گردآوری اطلاعات

الف ) پرسشنامه                   ب)مصاحبه                           ج  ) کارت مشاهده                د ) نظرسنج

ه  ) فیش                            و ) فرم                    ز )نقشه گنگ و کروکی        ح)آزمون استعداد

ط)آزمونهای پیشرفت تحصیلی    ی)آزمون هوش           ک)رغبت سنج                    ل)آزمون فرافکن

  • الف ) پرسشنامه

این ابزار به صورت مجموعه سوالاتی مکتوب که حول متغیرهای یک مساله تحقیق تنظیم شده ،ساخته می شود و پاسخگو به شکل حضوری یا غیر حضوری و مستقیم یا غیر مستقیم آن را تکمیل میکند.

  • ب)مصاحبه

ابزار مکتوبی است که به عنوان راهنمای طرح سوالات و ثبت اطلاعات از آن استفاده میشود.

  • ج  ) کارت مشاهده

ابزار مکتوبی  است که  با تجه به اقلام و اطلاعات خاصی تنظیم می شود و محقق از آن برای ثبت مشاهدات مربوط به پدیده مورد مطالعه استفاده می کند.

  • د ) نظرسنج

ابزار مکتوبی است که محقق با طرح سوالاتی درباره مساله تحقیق و ارائه گزینه هایی در قالب یک طیف سعی دارد نوع نگرش و قضاوت فرد و شدت و ضعف آن را نسبت به متغیر یا موضوع پدیده ای بسنجد.

  • ه  ) فیش

برگه ای است که محقق در مسیر مطالعات خود در مسیر مطالعات خود،تمام یا بخشی از متن مرتبط با موضوع تحقیق را به صورت کامل یا خلاصه نوشته یا ترجمه نموده یا ....

روی آن ثبت نموده یا الصاق می کند .

  • و ) فرم

برگه یا جدولی است که محقق برای انتقال اطلاعات آماری یا غیر آماری مرتبط با موضوع تحقیق از منبع یا متن مورد مطالعه ، آن را طراحی می نماید.

  • ز )نقشه گنگ و کروکی

  

ابزاری است گرافیکی که محقق برای انتقال و ثبت اطلاعات مربوط به موضوع تحقیق از منابع ، اطلس ها یا متون مورد مطالعه از آن استفاده میکند.

  • ح)آزمون هوش

ابزاری است مکتوب و معمولا استاندارد و میزان شده که معلمان ، روانشناسان ، روان سنج ها و متخصصان تعلیم و تربیت برای سنجش بهره هوشی افراد آنها را به کار می گیرند .

  • ط)آزمونهای پیشرفت تحصیلی

ابزارهایی هستند که معلم به صورت سوالنامه آنها را در اختیار دانش آموز یا دانشجو قرار میدهد تا میزان پیشرفت و افزایش آگاهی های وی درباره موضوع درسی را مورد سنجش و اندازه گیری قرار دهد .

  • ی)آزمون استعداد

ابزاری است مکتوب و معمولا استاندارد که برای اندازه گیری  توانایی بالقوه فرد در فعالیت ، ذوق و شغل خاص مورد استفاده راهنمایان ،مشاوران ،روانشناسان و .. قرار می گیرد.

  • ک)رغبت سنج

وسیله ای است مکتوب یا گرافیکی و تصویری و معمولا استاندارد که برای سنجش و تخمین علاقه و رغبت فرد نسبت به موضوع و پدیدهای خاص مورد استفاده قرار میگیرد.

  • ل)آزمون فرافکن

ابزاری است که باعث می شود فرد طی آن احساسات درونی ، عقاید و نگرشها ،نیازها ،آرزوها و ارزشهای مورد علاقه خود را بروز دهد .در واقع این ابزار باعث می شود که فرد درون خود را ظاهر سازد تا روانشناس یا روان سنج بتواند به مسائل

درونی او پی ببرد.

  • ابزارها و مقیاس های اندازه گیری

مقیاسهای اندازه گیری واحدهایی هستند که برای سنجش متغیرها در ابزارهای گردآوری اطلاعات به کار روند.

مقیاس هاس اندازه گیری عبارتند از :

-مقیاس های اسمی یا عددی

-مقیاس های ترتیبی

-مقیاس های فاصله ای

-مقیاس های نسبی

  • مقیاس های اسمی یا عددی-

این مقیاس ها که به مقیاس عددی ، نیز مشهورند جزو محدود ترین مقیاس ها هستند و به صورت دو ارزشی و چند ارزشی وجود دارند ؛ مثلا درسنجش صفاتی نظیر جنس ،ملیت و مذهب از این مقیاس استفاده می شود .

  • -مقیاس های ترتیبی

با این مقیاس ها می توان علاوه بر تشخیص وجود یا عدم وجود صفت ، شدت و ضعف آن را سنجید .

این مقیاس تنها ترتیب درجات را مشخص می کند و قادر نیست فاصله بین آنها را مشخص کند.

  • -مقیاس های فاصله ای

مقیاس های فاصله ای علاوه بر دارا بودن صفات مقیاس های اسمی و ترتیبی دارای این ویژگی است که می تواند فواصل بین نمرات را نیز مشخص کند یا به عبارتی آن را کمیّ کند.

  • -مقیاس های نسبی

مقیاس نسبی مانند مقیاس فاصله ای است با این تفاوت که این مقیاس دارای نقطه صفر مطلق است که به عنوان مبدا سنجش مورد استفاده قرار می گیرد .

از این مقیاس در اندازه گیری های فیزیکی نظیر زمان ، مسافت ، اندازه و وزن استفاده می شود.

  • طیف ها

سنجش دیدگاه ها و نگرش ها از امور کیفی هستند که ابزارهای ویژه ای را در چهارچوب مقیاس های اسمی-عددی برای اندازه گیری متغیر ها طلب می کند .محققان علوم اجتماعی و انسانی سعی نموده اند برای سنجش نگرش ها ،تمایلات ،گرایش ها و آرزو ها اقدام به طراحی و ابداع ابزارهایی بنمایند که به عنوان طیف شهرت دارند .

در این جا به توضیح مختصر سه نوع از این طیف ها می پردازیم:

بوگاردوس - لیکرت  - گاتمن 

  • طیف بوگاردوس:

بوگاردوس این طیف را که به طیف فاصله اجتماعی نیز معروف است در دانشگاه کالیفرنیا جنوبی طراحی کرد. بر اساس این طیف سعی میگردد میزان پذیرش یا طرد یک فرد یا گروه به وسیله افراد یا گروه های دیگر مورد سنجش قرار گیرد.

در این طیف سه وضعیت به هفت درجه وجود دارد که فرد می تواند تمایل یا عدم تمایل خود را نسبت به فرد یا موضوعی در یکی از درجات طیف مشخص کند .

           عدم تمایل                                         تمایل متوسط                               تمایل کامل

  • طیف لیکرت

این طیف از پنج قسمت مساوی تشکیل شده است و محقق متناسب با موضوع تحقیق موضوع تحقیق تعدادی گویه در اختیار پاسخگو قرار می دهد تا گرایش خود را درباره آن مشخص نماید طیف از گرایش کاملا موافق با گرایش کاملا مخالف کشیده می شود .

         

       کاملا موافق            موافق                     بی نظر                  مخالف                   کاملا مخالف

محقق به هر یک از قسمتها ی طیف شماره هایی از 1 تا 5 اختصاص میدهد سپس نمره هر یک از عبارتها را محاسبه میکند

  • طیف گاتمن :

این طیف محقق را قادر می سازد که از روی نمره پاسخگو با دقت و با حداکثر 10 درصد خطا در کل نمونه بتواند عبارات مورد تایید پاسخگو را دریابد . عبارات مقیاس گاتمن دارای ویژگی های ترتیب پذیری و تجمع پذیری است .

یعنی عبارت ها از ترتیب منطقی برخوردار بوده درآغاز عبارتی قرار می گیرد که مبین شدیدترین حالت گرایش مثبت یا منفی باشد و در عبارات بعدی بتدریج از شدت آن کاسته می شود .

  • روایی و پایایی ابزار سنجش

ابزار سنجش باید از روایی و پایایی لازم برخوردار باشد تا محقق بتواند داده های متناسب با تحقیق را گردآوری نماید و از طریق این داده ها و تجزیه و تحلیل آنها ، فرضیه های مورد نظر را بیازماید و به سوال تحقیق پاسخ دهد . ابزار سنجش و آزمونهای استاندارد و میزان شده معمولا از روایی و پایایی مناسبی برخوردارند ؛ از این رو محققان می توانند آنها را با اطمینان به کار گیرند ؛ ولی ابزار محقق ساخته فاقد چنین اطمینانی است و محقق باید از روایی و پایایی آنها اطمینان حاصل کند.    

  • روایی ابزار سنجش

منظور از روایی این است که مقیاس و محتوای ابزار یا سوالات

مندرج در ابزار دقیقا متغیرها و موضوع مورد مطالعه را بسنجد؛یعنی اینکه بخشی از داده های مورد نیاز در رابطه با سنجش متغیرها در محتوای ابزار حذف نشده باشد یا به عبارت دیگر ، عین واقعیت را بخوبی نشان دهد.

  • پایایی ابزار سنجش

پایایی ابزار که از آن به اعتبار ،دقت ، و اعتمادپذیری نیز تعبیر می شود، عبارتست از اینکه اگر یک وسیله اندازه گیری که برای سنجش متغیر و صفتی ساخته شده در شرایط مشابه در زمان یا مکان دیگر مورد استفاده قرار گیرد ، نتایج مشابهی از آن حاصل شود .

  • عواملی که بر پایایی و روایی ابزار سنجش اثر منفی دارد:

-تعریف نشدن اصطلاحات

-عدم توجیه پرسشگران

-عدم تجانس و همگونی پاسخگویان

-تغییر شرایط و زمینه های اجرای پرسشگری

-وضعیت ظاهری

-عدم تناسب مراحل مختلف فرایند تحقیق

  • محققان برای اطمینان از روایی و پایایی ابزار از روشهای مختلفی استفاده می کنند :

الف ) استفاده از روش های دوگانه و موازی

ب  ) استفاده از روش مقایسه با معیار

 ج ) استفاده از روش پیش آزمون

  • الف ) استفاده از روش های دوگانه و موازی

در این روش محقق می تواند یک ابزار را در دو زمان

یا دو مکان به مورد اجرا گذارد؛یعنی اینکه در یک زمان دو گروه نمونه متجانس را انتخاب کند و ابزار را درباره آن ها به کار گیرد . یا اینکه ابزار را در دو گروه متجانس ولی متفاوت از حیث زمان و مکان مورد استفاده قرار دهد . سپس می تواند نتایج حاصل را با یکدیگر مقایسه نموده، ضریب هبستگی آنها را محاسبه کند .

  • ب  ) استفاده از روش مقایسه با معیار

در این روش محقق نیاز به معیار و محک دارد که بتواند نتایج حاصل از ابزار را با آن مقایسه نموده و بسنجد.معیارها

و محک ها معمولا مشکل ساخته می شوند و کمتر وجود دارند ،ولی در مواردی  که موجود هستند محقق می تواند از آنها استفاده کند .

  • ج ) استفاده از روش پیش آزمون

از طریق این روش مسائل مختلف فرایند تحقیق مورد بررسی مقدماتی قرار می گیرد که یکی از این موارد روایی و پایایی ابزار سنجش است.

نتایج کار یک تحقیق آزمایشی یا پیش آزمون می تواند فواید زیر را داشته باشد :

-آگاهی از صفات جامعه مورد مطالعه بویژه زمانی که پارامترهای جامعه در اختیار نیست.

-برآورد حجم نمونه یا ارزیابی تعداد نمونه های در نظر گرفته شده از طریق به کارگیری شاخص ها و نشانه های به دست آمده از جامعه به روش پیش آزمون

-اصلاح روش گردآوری اطلاعات

-اصلاح ابزار سنجش

-اصلاح روش استخراج ،طبقه بندی و تجزیه و تحلیل

ا-طلاع از پاسخ های مورد انتظار

-اصلاح روشهای مصاحبه و مشاهده

  • فصل هفتم : روشهای گردآوری اطلاعات

گرد آوری اطلاعات مورد نیاز تحقیق یکی از مراحل اساسی آن است.

مرحله گردآوری اطلاعات آغاز فرایندی است که طی آن محقق یافته های میدانی و کتابخانه ای را گردآوری می کند و به روش استقرائی به فشرده سازی آنها از طریق طبقه بندی و سپس تجزیه و تحلیل می پردازد و فرضیه های تدوین شده خود را مورد ارزیابی قرار می دهد و در نهایت حکم صادر می کند و پاسخ مساله تحقیق را به اتکای آنها می یابد

 در گردآوری اطلاعات محقق باید به دو اصل اساسی توجه نماید :

الف ) اصل صحت :محقق باید از درستی و صحت اطلاعات و داده های خود اطمینان حاصل نماید.

ب ) اصل دقت :اطلاعات و داده های آماری که از منابع میدانی و کتابخانه ای گردآوری و در ابزارهای مربوط به آنها درج میشود در مراحل مختلف فرایند تحقیق مورد جابجایی،کاربردی،ارتباط و... قرار می گیرد ؛ محقق باید در هر مرحله شخصا یا به وسیله افراد مطمئن دیگر به بازنگری آنها بپردازد.

روشهای گردآوری اطلاعات را به طور کلی به طبقه می توان

تقسیم کرد :

-روشهای کتابخانه ای بسته به نوع سند و موضوع تحقیق ممکن است با استفاده از فیش یا جدول یا نقشه و کروکی یا فرم های شبه پرسشنامه یا ترکیبی از همه آنها انجام پذیرد.

-روشهای میدانی که از شهرت بیشتری برخوردارند عبارتند از : روش پرسشنامه ای ، روش مصاحبه  ،روش مشاهده ، روش آزمون و روشهای صوتی و تصویری.

  • روشهای کتابخانه ای

در تحقیقاتی که ماهیت کتابخانه ای دارند تقریبا تمام تلاش محقق در کتابخانه ها صورت می پذیرد. حتی در تالیفات و تصنیفات نیز از این روش استفاده می شود .

گام اول در مهارت تحقیق کتابخانه ای آشنایی با نحوه استفاده از کتابخانه است برای اینکار محقق باید از روشهای کتابداری نحوه استفاده از برگه دان و ثبت مشخصات کتاب ، نحوه جستجوی کتاب در کتابخانه و رایانه و ... اطلاع حاصل نماید.

  • چند نکته در خصوص کتابخانه ها

-نظام ها و سیستمهای طبقه بندی کتابخانه ها پیچیده است .در حال حاضر سیستم های غالب در روشهای کتابداری سیستم دیویی و سیستم کنگره است.

-نکته دوم شیوه جستجوی کتاب یا منبع مورد نیاز در کتابخانه است .برای این کار معمولا کتابخانه ها ، برگه دان ها یا کارت های ویژه ای در اختیار دارند که به سه شکل تنظیم شده است :بر اساس عنوان کتاب ، بر اساس موضوع ، بر اساس نام مولف

-نکته سوم اینکه هر کتابخانه آیین نامه و مقررات خاصی دارد و محقق باید با مفاد این آیین نامه آشنا شود

-نکته چهارم اینکه کتابخانه ها و کتابداران معمولا هدفهای خاص کتابداری را بیشتر تعقیب می کنند و کمتر حاضرند به افراد غیر عضو خدمات کتابداری ارائه نمایند

-نکته پنجم اینکه کتابخانه ها علاوه بر تامین کتاب ،سرویس ها و خدمات جانبی نیز ارائه می دهند  و محققان می توانند از آنها بهره برداری کنند .

-نکته ششم اینکه کتابداران ماموریت راهنمایی متقاضیان و نیز تامین خدمات را دارند و محقق می تواند از راهنمایی آنها بهره مند شود

-نکته هفتم اینکه محقق ملزم به رعایت آداب و ضوابط حاکم بر کتابخانه است . رعایت

سکوت،آرامش،عدم جابجایی کتابها ، و.... برای محقق امری ضروری است .

-نکته هشتم اینکه در کتابخانه ها به طور کلی دو دسته منبع وجود دارد :اول ،منابعی که به امانت داده میشود .دوم ، منابعی که به امانت داده نمی شود مثل فرهنگها ،کتابهای مرجع ، اطلس ها ، مجلات ، و ...

نکته نهم اینکه کتابخانه ها از حیث دسترسی به منابع به سه گروه تقسیم می شوند :

گروه اول کتابخانه های باز که در آنها محقق میتواند آزادانه بین قفسه ها رفت آمد کند .

گروه دوم کتابخانه های بسته که درآنها محقق امکان دسترسی به منابع را  به طور مستقیم ندارد 

گروه سوم کتابخانه های نیمه باز که بخشی از آن مستقیما در دسترس محقق و  بخشی دیگر از آن در اختیار کتابدار است

  • انواع سند

اسناد عمده در مطالعات کتابخانه  ای عبارتند از  :

-کتاب                                  -مقاله ها و مجله ها

-میکروفیلم و میکرو فیش            -سایتها

-دیسک های رایانه ای                -اسناد اصل

-اسناد دولتی                           -نشریه های رسمی دولتی

-اسناد شخصی و خصوصی         -مطبوعات

-آمار نامه ها                          -اسناد صوتی و تصویری

  • ابزارهای گردآوری اطلاعات در روش کتابخانه ای

این ابزارها بسته به نوع سند و هدف محقق از گرد آوری اطلاعات و نوع آن متفاوت است.عمده ترین ابزاری که در تحقیق کتابخانه ای برای جمع آوری اطلاعات از آن استفاده

می شود عبارتند از :

-فیش            - جدول          - فرم             - پرسشنامه استخراج اطلاعات     - نقشه و کروکی

کد عنوان منبع (کتاب)    نام مولف   نام مترجم  شماره جلد  شماره چاپ   ناشر  مکان نشر  زمان نشر

     

                                      نمونه جدول کد گذاری

   موضوع تحقیق :                            کد                نام ماخذ                               کد

 

  موضوع فرعی :                             کد                 مولف                         مترجم :

 موضوع خاص :                              کد                ناشر                       تاریخ و محل نشر:

 نوع فیش برداری                  تاریخ:  /   /                    جلد           صفحه         فیش  نویس :

  نظریه :

  

  • نمونه فرم گرد آوری اطلاعات

            نام استان   تعداد مدارس         تعداد دانش آموزان      تعداد دانش آموزان       کل دانش آموزان        تعداد قبولی      تعداد مردودی

                                     ابتدایی                   پسر                      دختر

                 استان  

 

                 استان

 

                 استان

               کل کشور

  • روش های میدانی

روشهای میدانی به روشهای اطلاق می شود که محقق برای گرد آوری اطلاعات ناگزیر است به محیط بیرون برود و با مراجعه به افراد یا محیط ،و نیز برقراری ارتباط مستقیم با واحد تحلیل بیرون یعنی افراد اطلاعات مورد نظر خود را گردآوری کند.

روشهای متداول و معروف گرد آوری اطلاعات میدانی عبارتند از :

پرسشنامه ای ، مصاحبه ای ، مشاهده ای ، آزمون ، تصویربرداری ، ترکیبی

  • پرسشنامه ای

در روش پرسشنامه ای عوامل و عناصر زیر وجود دارند :

                                                   سوالات باز

-ابزار گرد آوری اطلاعات یا پرسشنامه     سولات بسته                                                                                                                                                                                        

-عوامل اجرای پرسشنامه

-برنامه ریزی و مدیریت اجرای پرسشنامه    

-  پاسخگویان      

     برنامه ریزی و اجرای پرسشنامه :

پس از آنکه پرسشنامه آماده شد، محقق باید برای اجرای آن تدابیر اجرایی لازم را اتخاذ کند . برنامه ریزی اجرایی شامل اقدامات گوناگونی است که عبارتند از :

نمونه گیری، انتخاب و تعیین پرسشگران، طراحی سازمان اجرایی پرسشگری، آموزش پرسشگران، تعیین مدیران و کادرهای اداری سطوح پایینتر و آموزش آنها، اتخاذ دیگر تدابیر لازم برای اجرای پرسشنامه و درنهایت شروع پرسشگری و اتمام آن.

تکمیل پرسشنامه بوسیله پرسشگر

الف) روش اجرای پرسشنامه      تکمیل پرسشنامه بوسیله پاسخگو

                                       تکمیل پرسشنامه ازطریق ارتباط تلفنی

                                       ارسال پرسشنامه باپست

ب) پیش بینی مرجع و مرکز هدایت کننده و ناظر

ج) پیش بینی نحوه ورود به میدان و محیط پرسشگری

د) پیش بینی اقدامات بعد از مرحله پرسشگری

  • نحوه ورود به میدان ومحیط پرسشگری:

1. قبل از ورود و برقراری ارتباط با پاسخگویان مجوزهای لازم برای تماس با پاسخگویان بویژه درباره موسسات و مراکز دولتی را کسب و نیز موافقت قبلی پاسخگویان را جلب و وقت ملاقات راتنظیم کنند.                                        

2. در هنگام ورود و شروع پرسشگری باید آداب و احترامات لازم را مراعات کنند و مقررات و موازین حاکم بر موسسه را رعایت نمایند.                                     

3. توضیحات لازم درباره تحقیق، اهداف، نتایج و بویژه تأثیراتی که در جامعه خواهد داشت، ارائه دهند.                                                                         

4. از محفوظ ماندن اطلاعات و داده ها به آنها اطمینان بدهند.                               

5. اعتماد و همکاری پاسخگویان را جلب کنند .                                             

6.خود را با شرایط فردی و محیطی پاسخگویان هماهنگ کرده، ویژگیهای روحی، فرهنگی، شغلی و اجتماعی آنان را درک کنند.                                            

7. از همکاری پاسخگویان ونیز مقامات و مسئولان موسسه و مقامات محلی تشکر کنند.

  • اقدامات بعد از پرسشگری :

1. گردآوری و تمرکز پرسشنامه ها در ستاد مرکزی

2. بازنگری پرسشنامه های تکمیل شده

3. بسته بندی و انتقال پرسشنامه ها از شهرها به ستاد مرکزی

4. ارسال پرسشنامه ها به گروه کدگذاری

5. ارسال نامه های تشکر برای افراد همکاری کننده

6. پرداخت حق الزحمه و هدایای مربوط به پرسشگران و عوامل اجرایی و تشکر از آنها

  • نکات مورد توجه در مورد پاسخگویان

- انتخاب درست پاسخگویان

- درک شرایط و ویژگیهای پاسخگویان

- رعایت حال پاسخگو

  • ملاحظات مربوط به پرسشگری:

الف) تمایل شدید پاسخگو به دادن پاسخهای مشابه

ب ) هاله افکنی یک رفتار بر سایر رفتارها

ج ) تمایل به استفاده از حد متوسط مقیاسها

د ) بروز اشتباه در ثبت داده ها در پرسشنامه

  • محاسن پرسشنامه

1. دستیابی به اطلاعات وسیع وحجیم با سرعت زیاد

2. نیاز به زمان کمتر برای پاسخگویی و تکمیل

3. هزینه های نسبتاً پایین

4. توانایی مورد پرسش قرار دادن افراد بیشتر

5. امکان تبدیل داده ها به کمیت و سپس تجزیه و تحلیل و سنجش همبستگی گوناگون بین آنها

  • معایب پرسشنامه

1.عدم کارآمدی برای مطالعات عمیق و ریشه یابیها در موارد خاص

2. احتمال زیاد بازنگشتن پرسشنامه بویژه آنهایی که با پست ارسال می شود

3. احتمال عدم درک مفاهیم و محتوای سوالات پرسشنامه و بروز ابهام برای پاسخگو

4. کاهش درجه اعتبار و اعتماد به دلیل گسترده بودن عرصه عملیاتی پرسشگری

  • روش مصاحبه

مصاحبه یک مکالمه دوطرفه است.

            رودر رو                               مصاحبه                                برقراری ارتباط تلفنی

  • ابزار ثبت اطلاعات مصاحبه

ابزار ثبت اطلاعات مصاحبه به نوع مصاحبه بستگی دارد.

بافرض اینکه محقق یا مصاحبه گر با برنامه ریزی قبلی و در نظر گرفتن هدف خاصی کار مصاحبه را شروع می کند :

ابزار ثبت اطلاعات              کارت یا برگه مصاحبه

  • تفاوت پرسشنامه با کارت

این کارتها به پرسشنامه شباهت دارد با این تفاوت که حجم سوالات آنها کمتر است و کاربزی آنها نیز با پرسشنامه تفاوت دارد.

پرسشنامه       برای مطالعات وسیع و جامعه بزرگ

کارت           مطالعات موردی و عمیق توأم با ریشه یابی و

                  افراد مورد مطالعه اندک

  • ابزار مصاحبه

الف) ابزار استاندارد شده

ب) ابزار محقق ساخته یا غیر استاندارد

  • انواع روشهای مصاحبه

الف - مصاحبه منظم         دارای ابزار ازپیش تهیه شده

       ( بسته، استاندار، هدایت شده)

ب - مصاحبه نامنظم         فاقد ابزار از پیش تعیین شده

      ( آزاد، باز، غیراستاندارد، هدایت نشده)

  • ملاحظات اجرایی محقق در روش مصاحبه

1.اطمینان ازروایی و پایایی ابزار سنجش و گردآوری اطلاعات

2. رعایت شرایط مساوی از هر حیث برای مصاحبه شوندگان

3. تهیه راهنمای ویژه برای توجیه ابزار سنجش و نحوه تکمیل آن تا مصاحبه گر از طریق مراجعه به آن پاسخ سوالات رابیابد

4. استفاده از ابزارهای کمکی نظیر ضبط صوت و دوربین برای نگهداری اطلاعات

5. شرکت در دوره های توجیهی

6. تست ابزار سنجش و اطمینان از روایی و پایایی آن

7. هماهنگی برای تعیین وقت، موافقت مقامات مسئول، رعایت ادب

8.ایجاد سازمان اجرایی و هدایت کننده در صورتی که چند مصاحبه گر باشند

  • محاسن روش مصاحبه

1. روش مناسب برای مطالعات عمیق ، ژرفانگر و موردی

2. استفاده در مورد افراد کم سواد در مقابل پرسشنامه

3. پاسخگو بخوبی نسبت به اهداف و اغراض و مقاصد پرسشها ونیز تحقیق آگاه میشود

4. همکاری لازم پاسخگو در اثر بوجود آمدن محیط مناسب و فضای صمیمانه بین مصاحبه گر و مصاحبه شونده

5. پاسخگو اندیشه اش را با آزادی بیشتری بیان می کند

  • معایب روش مصاحبه

1. وقتگیر و پرخرج

2. عدم تعمیم اطلاعات بدست آمده به جامعه بزرگتر

3. صرف دقت،حوصله ووقت زیادبرای تعبیروتفسیراطلاعات

4. نیاز به مصاحبه گران مجرب و کارآزموده

5. آمیخته شدن اطلاعات با اظهارنظرهای شخصی

6. ایجاد اخلال بدلیل انعطاف پذیر بودن روش مصاحبه

  • روش مشاهده

یکی از روشهای موثر و کارآمد در تحقیقات موردی

«شنیدن کی بود مانند دیدن»

  • زمینه های استفاده از روش مشاهده

- رشته های جغرافیا، جامعه شناسی، اقتصاد، تاریخ، باستانشناسی، تعلیم و تربیت، روانشناسی، مردم شناسی، مدیریت و امثال آن

- تحقیقات تجربی و آزمایشگاهی

ابزار استاندارد                                ابزار مشاهده                                   ابزار محقق ساخته  

  • انواع روشهای مشاهده

الف ) طرحهای مشاهده کنترل نشده

ب ) طرحهای مشاهده کنترل شده

ج ) طرح مشاهده مشارکتی

د ) طرح مشاهده غیرمشارکتی

ه ) طرح مشاهده فردی

و ) طرح مشاهده گروهی

ز ) طرح مشاهده علنی

ح ) طرح مشاهده غیر علنی

  • نکات قابل توجه مشاهده گر

1. گرفتن مجوز از مقامات مسئول پس از در اختیار گرفتن کارت

2. سازگار نمودن خود با محیط و کمتر مأموریت خود را به صورت علنی افشا کند

3. حوادث، رخدادها و حرکات مشاهده شونده و محیط مشاهده را بدقت زیر نظر گرفته و ثبت اطلاعات با هوشیاری تمام

4. دائماً مراقبت نماید تا تمایلات شخصی وی تأثیری در اطلاعات گرفته شده به جای نگذارد

5. اخذ اطلاعات لازم درباره فرد یا افراد مورد مشاهده قبل از شروع مشاهده

6. استفاده از وسایل ثبت کننده تصویر نظیر دوربین عکاسی و فیلمبرداری به علت حجم زیاد اطلاعات

7. بازبینی اطلاعات جمع آوری شده و همچنین روش کار و نیز نحوه درج اطلاعات و میزان بیطرفی خود را در جریان تحقیق مورد انتقاد قراردهد

8.ثبت مشکلات و موانع و تنگناهای مشاهده تا در پایان گزارش تحقیق به آنها اشاره شود

9. مورد توجه قرار دادن پیش آزمون ابزار

ترتیب توالی رخدادها برای جمع آوری اطلاعات از طریق مشاهده

  • محاسن روش مشاهده

1. با توجه به حضور محقق در محیط و برقراری ارتباط مستقیم شنوایی و بینایی، اطلاعات واقعی و دقیق به دست محقق می رسد و در بین سایر روشها بهترین روش گردآوری اطلاعات است.

2. حجم اطلاعات وسیتری از محیط و فرد یا افراد مورد مشاهده به دست محقق می رسد.

3. برای شناخت افرادی که قادر به بیان وضعیت خود از طرق دیگر نیستند مناسب است.

4. روش کنترل برای سایر روشهای گردآوری اطلاعات

5. جمع آوری واقعی تر اطلاعات و فهم مستقیم رفتارها و رویدادها

6. مشکلات زبانی و فرهنگی همانند سایر روشها تأثیر کمتری در اجرای روش دارد.

7. در مشاهده بویژه اگر غیرعلنی باشد مقاومت و جدل و ممانعت احتمالی بر سر راه گردآوری اطلاعات وجود ندارد.

  • روشهای صوتی و تصویری

بیشتر به عنوان روشهای مکمل مورد استفاده قرار می گیرند.

  

 دستگاه ضبط صوت - دوربین عکاسی  : ابزار مورد استفاده دستگاههای فیلمبرداری ویدئویی یا تلویزیونی - دستگاههای عکسبرداری هوایی - ماهواره ها - دستگاههای سنجش از دور

  • روشهای ترکیبی

در جایی که هر کدام از روشهای چندگانه یادشده بتنهایی برای انجام دادن یک تحقیق علمی مناسب نباشد و لازم آید که محقق از چند روش استفاده نماید یک روش ترکیبی را در پیش می گیرد .

      تحقیقات علمی           روش ترکیبی

  • فصل هشتم

کدگذاری، استخراج و طبقه بندی داده ها

  • کدگذاری

کدگذاری در جاهای مختلف مورداستفاده محقق قرار می گیرد:

به عنوان مثال

در تحقیقات و مطالعات کتابخانه ای برای خلاصه کردن اطلاعات و صرفه جویی در وقت در هنگام فیش برداری

کدگذاری عمدتاً در تحقیقهای میدانی موضوعیت دارد

  • منظور از کدگذاری در تحقیقات میدانی

در اینجا منظور از کدگذاری اختصاص دادن شماره یا عددی خاص به هریک از اقلام مندرج در ابزار گردآوری اطلاعات اعم از صفحات ، سوالات ، گزینه ها و ... است تا به کمک آن امکان انتقال اطلاعات به رایانه فراهم آید.

  • مواردی که محقق در زمان طراحی پرسشنامه و قبل از اجرای عملیات میدانی باید کدگذاری نماید

1. پرسشنامه

2. منطقه و ناحیه

3. صفحات

4. سؤالات

5. گزینه ها

6. ستون کد پاسخها

طرح7

  • بازبینی و کدگذاری اطلاعات گردآوری شده

پس از آنکه ابزار گردآوری اطلاعات جمع آوری شد محقق باید کار بازبینی و کنترل آن را انجام دهد . برای این کار یا خودش رأساً اقدام می کند یا از وجود افراد دیگری که به آنها آموزش داده استفاده می کند .

هدف اصلی مرحله بازبینی و کنترل :

اطمینان از حسن اجرای عملیات میدانی و اعمال اصلاحات لازم.

  • انواع روشهای استخراج داده:

-         استخراج داده ها به شیوه دستی

-         استخراج داده ها به شیوه ماشینی

  • استخراج داده ها به شیوه دستی

در این روش محقق یا محققان برای هر یک از سؤالات پرسشنامه ها جداول ویژه ای در نظر گرفته، تک تک سؤالها و پاسخها را در تمامی پرسشنامه ها بررسی نموده ، پاسخها را به آنها منتقل نمایند و در پایان فراوانی و جدول توزیع مربوط به هر یک از آنها را تنظیم می کنند.

                           سؤالات باز

انواع سؤالات    

                           سؤالات بسته

  • نکات مورد توجه محقق در امر خلاصه سازی پاسخها

1. توجه به هدف و فرضیه ها و سؤالات ویژه تحقیق و حذف پاسخهای غیر مربوط

2. تمایز پاسخهای خلاصه شده از یکدیگر

3. عنوان کلی تر باید دربرگیرنده عناوین جزئی تر باشد

4. گزینش عناوین کلی نباید وسیع و فراگیر باشد

5. جمع کردن فراوانیهای عناوین جزئی و در نظر گرفتن مجموع به عنوان فراوانی عنوان کلی

جدول11 استخراج پاسخ سؤالات باز سئوال شماره ........

  • نمونه هایی از جدولهای استخراج پاسخ سؤالات بسته

جدول 12 نمونه استخراج مرحله اول پاسخهای سؤالات دو گزینه ای

جدول13 نمونه ای دیگراز جدول استخراج مرحله اول پاسخ سؤال بسته ( تک  سؤالی)

سؤوال شماره 1: آیا سواد دارید؟

جدول 14 جدول مرحله دوم استخراج پاسخ سؤالات بسته (دو گزینه ای)

جدول 15 جدول مرحله اول استخراج پاسخ سؤالات بسته چندگزینه ای(تک سؤالی)

جدول 16 نمونه دیگری از جدول مرحله اول استخراج پاسخ سؤالات بسته چند گزینه ای

سؤال شماره ...... : به نظر شما سازماندهی کلی دوره آموزشی چگونه بود؟

جدول17 نمونه جدول مرحله دوم استخراج سؤالات بسته بندی چند گزینه ای

سوال شماره ....... : به نظر شما سازماندهی کلی دوره آموزشی چگونه بود؟

  • فصل نهم

تجزیه وتحلیل داده ها و استنتاج

  • انواع شیوه های تجزیه و تحلیل داده ها

-         شیوه تجزیه وتحلیل کیفی

-         شیوه تجزیه وتحلیل کمی

  • شیوه تجزیه وتحلیل کیفی

چون داده بسیاری از تحقیقات علمی کمی نبوده، جنبه آماری ندارند، معیار ومبنای دیگری غیر از روشهای آماری باید برای تجزیه و تحلیل آنها به کار برد.

این مبنا و معیار در تجزیه وتحلیلهای کیفی مشخصاً عقل ، منطق و تفکر و استدلال است.

  • موارد کاربرد تحلیل منطقی و عقلانی

الف) تجزیه و تحلیل داده های تحقیق کیفی که در واقع تنها روش و مؤثرترین روش تجزیه و تحلیل است.

ب) کنترل نتایج تحلیلهای آماری

ج) مطالعات مقدماتی طرحهای تحقیق به منظور سازماندهی کار و تعریف مسئله ، فرضیه ها ، متغیرها، مدلهای علی ، روشها و ... تا نگرش واقعی تری به محقق بدهد.

تحقیقات کیفی ممکن است در همه انواع تحقیقات علمی وجود داشته باشد، ولی بیشتر در تحقیقات تاریخی ، توصیفی موردی ، تحلیل محتوا ، علی و نظری وجود دارد.

تحقیقاتی که نوعاً کتابخانه ای و نظری هستند و اطلاعات به وسیله ابزارهای سنجش مربوط نظیر فیش ، جدول ، کارت و امثال آن گردآوری می شود از نوع تحقیقات کیفی هستند.

 تحقیقاتی که در حوزه ادیان و مذاهب و متون تاریخی و ادبی و... انجام می پذیرد نوعاً کیفی هستند .

در تحقیقات کیفی محقق می تواند از طریق استدلال قیاسی و استقرائی ، تمثیل و تشبیه ، نشانه یابی ، تجرید ، تشخیص تفاوت و تمایز ، مقایسه و ... که جملگی به کمک تفکر و تعقل و منطق صورت می پذیرد ، داده های گردآوری شده را ارزیابی و تجزیه و تحلیل نموده با ذهن مکاشفه ای خود نتیجه گیری کند.

  • شیوه تجزیه و تحلیل کمی

1. تجزیه وتحلیل با استفاده از آمار توصیفی

2. تجزی و تحلیل با استفاده از آمار استنباطی

  • تجزیه و تحلیل با استفاده از آمار توصیفی

-         جدول توزیع فراوانی و نسبتهای توزیع

-         نمایش هندسی و تصویری توزیع

-         اندازه های گرایش به مرکز

-         اندازه های پراکندگی

  • روشهای متداول برای نمایش تصویری نحوه توزیع صفت در جامعه:
  1. روش هیستوگرام یا نمودارهای ستونی ساده و ترکیبی
  2. روش پلی گون یا نمودارهای چندضلعی ساده و ترکیبی
  3. روش منحنی برای داده های تراکمی و تجمعی
  4. روش قطاعی یا شعاعی و دایره ای ساده و ترکیبی
  5. روش نمودار مثلثی
  6. روش منحنی نمایش سریهای زمانی

7. روش نمایش فضایی و پراکندگی پدیده در فضا در شکل نقشه های جغرافیایی تراکمی

8. نمایش ترکیبی ستونی و نشانه ای پراکندگی پدیده در فضا روی نقشه جغرافیا

9. نمایشهای تخیلی و تصویرسازی متناسب با بزرگی و کوچکی پدیده در فضا

10. نمایش سلسله مراتبی و روابط یک سویه و یا دو سویه پدیده ها

11. نمودارهای هرمی برای نمایش ساختمان جمعیت

12. نمودارهای تصویری برای نمایش شکلی پدیده ها

محقق می تواند کار تصویرسازی توزیع صفت را یا بادست یا با رایانه انجام دهد . طبعاً استفاده از رایانه در تجزیه وتحلیل داده ها باعث ساعتها صرفه جویی در وقت محققان برای ترسیم اشکال م نمودارهای جالب است.

بعد از مرحله تصویرسازی، محقق می تواند اندازه های گرایش به مرکز را برای داده های آماری محاسبه نماید.

  • اندازه های گرایش

اندازه های گرایش به مرکز که عمدتاً شامل میانگین ، میانه و نما هستند ، معرف نحوه همگرایی توزیع صفتند.

میانگین          X =

نما

       Mo = L+C (                 )

                         

میانه

 N

          Md = L+ (    2   - FC   ) C    

  • اندازه های پراکندگی

این اندازه ها عبارتند از :

دامنه تغییر ، انحراف استاندارد و واریانس

دامنه تغییر ساده ترین اندازه پراکندگی است که مبین تفاوت بین بزرگترین و کوچکترین نمره توزیع است.

  • انحراف استاندارد

انحراف استاندارد یا انحراف معیار یک اندازه پراکندگی است که به موقعیت نسبی هر نمره در توزیع فراوانی بستگی دارد.

در واقع انحراف استاندارد به محاسبه انحراف از میانگین هر یک از نمره ها بستگی دارد.

  • واریانس

واریانس شاخصی است که نشان دهنده تفاوتها و پراکندگی نمره هاست و تغییرپذیری نمره ها را نشان می دهد ، یعنی اینکه نمره ها تا چه اندازه ناهمگونند و تا چه حد با یکدیگر تفاوت دارند.

هر چه واریانس کمتر باشد ، تجانس و هماهنگی و همگونی بیشتر است و بالعکس.

  • محاسن انحراف استاندارد

یکی از محاسن عمده انحراف استاندارد ، رابطه ای است که بین واحد انحراف استاندارد و طرز قرار گرفتن نمره ها در منحنی طبیعی موجود است.

به علت وجود چنین رابطه ای می توان از انحراف استاندارد

به عنوان ملاکی برای مقایسه گروههای مختلف یا موقعیت فردی خاص استفاده کرد.

  • منحنی طبیعی

منحنی طبیعی یک منحنی قرینه ای است که شکلی شبیه زنگ یا زنگوله دارد ، یعنی اکثر نمره ها در وسط انباشته شده است، به طوری که در انتهای دوطرف دنباله نسبتاً طویلی بوجود می آید.

منحنی طبیعی یک منحنی فراوانی است که نمره های متصل روی محور افقی و فراوانیها روی محور عمودی آن قرار می گیرد.

در صورتی که نمره ها برحسب انحراف استاندارد تقسیم بندی شوند، می توان درصد افرادی را که بین دو نمره یا بین میانگین و نمره ای، یا بالاتر و پایین تر از نمره ای جای می گیرند محاسبه کرد.

همچنین از منحنی طبیعی در موقعیتهایی که استنباطها با توجه به پارامترهای جامعه آماری انجام می گیرد ( درحالی که تنها آمارهای نمونه در دست است ) می توان استفاده نمود.

  • خصوصیات منحنی طبیعی

1. دارای یک نما است و میانگین، میانه و نما در آن ارزش یکسان دارند.

2. نسبت به مرکز خود قرینه است.

3. بر دو پارامتر میانگین و انحراف استاندارد اتکا دارد.

4. سطح کل زیر منحنی می تواند در فاصله بین دو مقدار از x به صورت درصد کل نمونه یا جامعه آماری بیان شود.

5. حدود 7/99 درصد جامعه آماری بین 3- و 3+ انحراف استاندارد قرار می گیرد.

6. حدود 26/68 درصد جامعه آماری بین 1- و 1+ انحراف استاندارد و 5/95 درصد آنها بین 2- و 2+ انحراف استاندارد قرار دارند.

منحنی طبیعی (نرمال)     

                                          

  • تجزیه و تحلیل با استفاده از آمار استنباطی

در تحلیلهای آمار استنباطی همواره نظر بر این است که نتایج حاصل از مطالعه گروه کوچکی به نام نمونه چگونه به گروه بزرگتری به نام جامعه تعمیم داده شود.

  • همبستگی

رابطه همبستگی به بررسی ارتباط بین دو یا چند متغیر می پردازد و ضریب آن را محاسبه می نماید.

همبستگی مثبت :

در صورتی که تغییرات یک متغیر با تغییرات متغیر دیگر همراه باشد و افزایش یکی با افزایش دیگری یا بالعکس کاهش یکی با کاهش دیگری همراه شود.

همبستگی منفی :

در صورتی که تغییر و افزایش یک متغیر با کاهش متغیر دیگری همراه شود.

1+ > همبستگی مثبت > 0

0 > همبستگی منفی > 1-

ضریب همبستگی صفر = بین دومتغیر رابطه ای وجود ندارد

  • انواع همبستگیها

برای محاسبه همبستگی بین متغیرها باید محقق مقیاس اندازه گیری را ملاحظه نماید، زیرا باتوجه به مقیاس اندازه گیری نوع روش بررسی و محاسبه همبستگی متفاوت است.

هر یک از مقیاسهای اسمی ، رتبه ای ، نسبی و فاصله ای روش محاسبه همبستگی خاص خود را دارند.

  • روشهای محاسبه همبستگی

الف- آزمون همبستگی پیرسون

ب- آزمون رو یا ضریب همبستگی اسپیرمن

ج- آزمون یا ضریب همبستگی فی

آزمون پیرسون        متغیرهای دارای اندازه های فاصله ای و نسبی

آزمون اسپیرمن        داده ها از نوع رتبه ای

آزمون فی             داده ها از نوع اسمی یا کیفی و ارزشی

  • محدودیتهای آزمون خی 2

1. تنها در مورد اطلاعات مربوط به فراوانی می تواند مورد استفاده قرار گیرد و نه در مورد نمره ها.

2. باید رویدادها و اندازه گیریهای فردی از یکدیگر مستقل باشند، یعنی اطلاعات پیوسته نباشند.

3. بطور کلی هیچ فراوانی موردانتظار نباید از 5 کمتر باشد، مگرتحت شرایط خاص و آن اینکه از تصحیح استفاده شود.

  • رگرسیون

کاربرد یک متغیر برای عمل پیش بینی در خصوص متغیر دیگر را رگرسیون می گویند.

رگرسیون با کاربرد یک متغیر دانسته و مشخص ، مقادیر متغیر غیرمشخص را پیش بینی می کند؛

میزان تغییر یک متغیر بر اثر متغیر دیگر را ضریب رگرسیون نیز می نامند که عبارتست از میزان تغییری که در متغیر وابسته بر اثر یک واحد تغییر در متغیر مستقل بروز می کند.

  • T آزمون

از آزمون T برای مقایسه و تشخیص تفاوت و رابطه علی استفاده می شود.

موارد کاربری آزمون T :

الف- آزمون فرض درباره میانگین جامعه

ب- آزمون T برای مقایسه میانگینهای دو گروه مستقل

ج- آزمون T برای گروههای همبسته

  • در اختیار محقق قرار میدهد :SPSS داده هایی که رایانه بااستفاده از برنامه

1. فراوانی مشاهده شده                7. درجه آزادی

2. فراوانی مورد انتظار               8. سطح معنی داری

3. درصدهای سطری                  9. حداقل فراوانی مورد انتظار

4. درصدهای ستونی                  10. تعدادخانه های بامقادیرمورد

5. خی 2بدون تصحیح ییتس          انتظارکمتر از5مورد فراوانی

6. خی 2 با تصحیح ییتس            11. تعدادفراوانی فاقد اطلاعات

  • SPSS قابلیتهای برنامه

-         تهیه جداول توزیع فراوانی و تهیه لیست داده ها

-         تهیه جداول تقاطعی و دوبعدی و چند بعدی

-         انجام بررسیهای آمار توصیفی

-         انجام بررسیهای آمار استنباطی

-         محاسبات ریاضی

-         تغییر، اصلاح ، جابه جایی و مرتب کردن داده ها

  • فصل دهم

تنظیم و تدوین گزارش تحقیق

  • عناصر و ساختار گزارش تحقیق

                               1) جلد

                               2) صفحه بسم الله الرحمن الرحیم

                               3) صفحه عنوان

الف) عنصر مقدمات        4) صفحه تقدیم وتشکر

                               5) صفحه تأییدها

                               6) پیشگفتار

                               7) چکیده به زبان اصلی

                                     1. عنصر فهرستها                                    

ب) عنصر فهرستها 

                                     2. فهرست پیکرها

                                   ( جدولها،نمودارها،نقشه ها،عکسها)       

                            

                              1. مقدمه

                              2. روش تحقیق

                              3. ادبیات،مباحث نظری وسوابق         ج) عنصر متن           موضوع

                              4. بیان داده ها و اطلاعات

                              5. تجزیه و تحلیل داده ها و استنتاج

                              6. پیشنهادها

                                1. کتب (فارسی،عربی،لاتین)

د) عنصر کتابنامه     

                                2. مقالات(فارسی،عربی،لاتین)

                                   

                             1. طرح تحقیق

                             2. پرسشنامه یاابزارگردآوری

                                  اطلاعات    

                             3. نقشه ها و تصاویر خارج از متن

ه) عنصر پیوستها         4. اسناد ومدارک

                             5. داده ها و گزارشهای تفصیلی

                                 آماری و یارانه ای

                             6. چکیده به زبان خارجی

                             7. سایر

  • محقق هنگام استفاده از موارد زیر باید مشخصات منبع را ذکر کند :

-         نقل قولها ، اعم از مستقیم یا غیر مستقیم

-         جداول و آمارهای بین متن

-         اشکال و پیکرها نظیر نقشه، نمودار، طرح و تصویر

-         وقایع و رخدادها

-         اظهارات شفاهی یا کتبی افراد

-         تعریف مفاهیم و اصطلاحات

-         قضایا و گزاره های کلی نظیر قوانین و حقایق علمی ، مدلها و نظریه ها

  • علت ذکر استفاده از تحقیق دیگران

1. ارزش کارتحقیق بالا می رود زیرا شاخصی است براینکه آنچه در گزارش آمده بی پایه و اساس نیست.

2. عناوین مربوط به یک موضوع تحقیق را گردآوری میکند و نشان میدهد که محقق بر تحقیق خود مسلط بوده از نتایج کار دیگران اطلاع کافی داشته است.

3. احترام به حقوق دیگران.

                       1- مستقیم : انتقال بخشی از متن یا نوشته

نقل قول                          منبع مورد نظر بی کم و کاست

                      2- غیرمستقیم : گرفتن محتواومفهوم مطلب

                                         و تحریر برداشت محقق

  • روشهای ارجاع دهی

1. الگوی ترکیبی پاورقی + کتابشناسی پایانی

2. الگوی پیاپی یا مسلسل پایان با شماره تک مسلسل در بین متن

3. الگوی بین متن + کتابشناسی پایانی

  • فصل یازدهم

تهیه وتنظیم طرح تحقیق

  • طرح تحقیق

طرح تحقیق سندی است که مشخصات تحقیق، برنامه اجرایی و جزئیات فعالیتها و امور مربوط به موضوع تحقیق را در بر دارد.

طرح تحقیق : نقشه چگونگی انجام دادن تحقیق علمی

  • دلایل اهمیت طرح تحقیق

الف) تسهیل برنامه ریزی اجرایی تحقیق

ب) کسب حمایت دیگران

ج) آگاه کردن کسانی که در تصویب طرح مؤثرند

  • انواع طرحهای تحقیق

                                           الف) طرحهای کوچک

1. براساس ماهیت و اهمیت تحقیق    ب) طرحهای بزرگ

                                           ج) طرح تحقیق پایان نامه

                                                 الف) طرح تحقیق مقدماتی

2. براساس مراحل پیشرفت کار تحقیق     ب) طرح تحقیق تفصیلی

                                                 ج) طرح تحقیق واقعی و

                                                            نهایی

  • عناصر و اجزاء یک طرح تحقیق علمی

-         سوال اصلی تحقیق و بیان مسئله - سوابق و ادبیات مربوط - فلسفه و اهداف تحقیق - فرضیه ها

-         نوع تحقیق - جامعه آماری - حجم نمونه و روش نمونه گیری - روشهای گردآوری اطلاعات  - ابزار گردآوری اطلاعات - روش استخراج و طبقه بندی اطلاعات -روش تجزیه وتحلیل اطلاعات -مدیر و عوامل اجرایی تحقیق - زمان و طول مدت اجرایی تحقیق - هزینه های تحقیق - ابزارها ، وسایل و شرایط مورد نیاز برای اجرای تحقیق - مشکلات و تنگناهای احتمالی تحقیق - تعریف واژگان واصطلاحات تخصصی و اختصاصی طرح - فهرست منابع و مآخذ تحقیق - ضمایم

  • شیوه تنظیم و نگارش طرح تحقیق
  1. تهیه فهرستی از عناصر و اجزاء طرح  2- تعریف هر عنصر و اجزاء مربوط 3- ارائه طرح و عناصر تعریف شده برای نظرخواهی 4- لحاظ کردن نظرهای اصلاحی در طرح
  • فصل دوازدهم

تهیه و تنظیم مقاله علمی

  • انواع مقالات علمی

    1. مقالات پژوهشی   2. مقالات مطالعاتی و ترویجی

  • ساختار مقالات علمی

1. مشخصات مقاله 2. چکیده 3. مقدمه 4. روش تحقیق 5. اطلاعات و داده ها 6. تجزیه و تحلیل 7. نتیجه گیری 8. شناسایی و تصدیق 9. منابع  10. ضمایم

  • ملاحظات مربوط به تدوین مقاله علمی

1. توجه به اصل موضوع و پرهیز از حاشیه روی 2. خودداری از تکرار غیرضروری مطالب مقاله 3. استفاده از منابع و مآخذ به روش موردنظر مجله و ذکر منابع ومآخذ مربوط به آمارها، نقل قولها،تعاریف و مدلها 4. رعایت آداب نگارش و در صورت امکان ویرایش مقاله 5. استفاده از تصاویر، جداول، نمودارها و اشکال در محل مناسب  6. برخوردار بودن مقاله از ظاهر فیزیکی تمیز و زیبا 7. رعایت فاصله خطوط، ترازبندی، فاصله از حاشیه و ... 8. خودداری از چاپ مقاله در بیش از یک مقاله 9. ارسال دیسکت متن تایپ شده مقاله همراه آن برای مجله 10. تایپ عنوان کتب و مقالات مورد استفاده در فهرست منابع با حروف کج 11. یکدست کردن مقیاسها، تاریخها و نشانه ها در سراسر مقاله 12. درج معادل لاتین واژه های تخصصی و نیز اسامی افراد ، جایها و ...